SEYDİŞEHİR–SUĞLA HAVZASININ BİZANS DÖNEMİNDEKİ KİLİSE COĞRAFYASI ORTAYA ÇIKIYOR
Araştırma: Bölge tek bir piskoposluk merkezinden değil, Amblada, Vasada ve Misthia’dan oluşan çok merkezli bir kilise ağıyla yönetiliyordu
Seydişehir ve Suğla Havzası’nın Geç Antik Çağ ve Bizans dönemindeki tarihiyle ilgili önemli bir araştırma, bölgenin sanılandan çok daha güçlü ve çok merkezli bir Hristiyanlık geçmişine sahip olduğunu ortaya koyuyor.
Araştırmada, günümüz Seydişehir–Suğla havzası ve yakın çevresinin kilise coğrafyası; Amblada, Vasada/Ouasada, Misthia ve Gorgoromeis üzerinden yeniden değerlendiriliyor.
Çalışmada konsil kayıtları ve piskopos listelerinin yanı sıra, Kaisareialı Basilios’un mektupları, Bizans dönemine ait kilise-idare listeleri ile bölgedeki yazıt ve arkeolojik bulgular birlikte ele alınıyor.
“Seydişehir Piskoposluğu” yerine “Seydişehir–Suğla kilise coğrafyası”
Araştırmanın dikkat çeken sonuçlarından biri, günümüz Seydişehir şehrinin doğrudan karşılığı olan bir “Seydişehir piskoposluğu”nun antik kaynaklarda bilinmemesi.
Buna karşılık Seydişehir–Suğla havzasının geniş çevresinde Amblada, Vasada/Ouasada ve Misthia isimli üç ayrı kent ve piskoposluk merkezinin bulunduğu belirtiliyor.
Bu nedenle araştırmada, bölgenin tarihini tanımlarken “Seydişehir piskoposluğu” ifadesi yerine “Seydişehir–Suğla havzasının piskoposluk coğrafyası” kavramının kullanılmasının daha doğru olduğu vurgulanıyor.
692 YILINDA AMBLADA’NIN PİSKOPOSU KAYITLARDA
Araştırmada bölgenin Hristiyanlık tarihini ortaya koyan en önemli belgelerden biri 692 Quinisext (Trullo) Konsili kayıtları olarak gösteriliyor.
Konsil kayıtlarında Eustathios’un, “Lykaonia eyaletindeki Amblada şehrinin piskoposu” olarak imza attığı belirtiliyor.
Aynı konsil listelerinde Vasada’yı Konon, Misthia’yı ise Longinos temsil ediyor.
Bu durum, 7. yüzyılın sonlarında Seydişehir–Suğla çevresindeki eski kent sisteminin tek bir piskoposluk merkezinde birleşmediğini; en az üç ayrı piskoposluk makamının varlığını sürdürdüğünü gösteriyor.
787’DE AMBLADA YİNE KARŞIMIZA ÇIKIYOR
Amblada’nın bölgedeki kurumsal varlığının 8. yüzyılda da devam ettiği görülüyor.
787 II. İznik Konsili kayıtlarında Konstantinos, “Amblada piskoposu” olarak yer alıyor.
Araştırmaya göre Konstantinos’un konsilin oturumlarına katıldığı ve ikonaların geleneksel hürmetini savunan kararları desteklediği belirtiliyor.
Bu kayıt, Amblada’nın yalnızca eski listelerde adı geçen bir makam olmadığını, 8. yüzyılda fiilen görev yapan bir piskoposunun bulunduğunu ortaya koyması bakımından önem taşıyor.
879–880 KAYITLARI ÜÇ MERKEZİ YENİDEN GÖSTERİYOR
Araştırmanın en dikkat çekici bulgularından biri ise 879–880 Konstantinopolis Konsili kayıtlarında ortaya çıkıyor.
Konsil katılımcıları arasında:
- Basileios – Mystia/Misthia
- Nikephoros – Basada/Vasada
- Ioannes – Amplada/Amblada
isimleri yer alıyor.
Böylece yaklaşık iki asır önce 692 Konsili’nde görülen üç merkezli yapının 9. yüzyılın sonlarında da devam ettiği anlaşılıyor.
Araştırma, bu tabloyu geçici bir Geç Antik Çağ yapılanması değil, Orta Bizans dönemine kadar uzanan uzun süreli bir bölgesel kilise ağı olarak değerlendiriyor.
BASİLİOS’UN MEKTUBU SINIRLARIN DEĞİŞEBİLDİĞİNİ GÖSTERİYOR
Bölgenin kilise coğrafyasını anlamak açısından en önemli belgelerden biri de Kaisareialı Basilios’un yaklaşık 374/375 tarihli 188. Mektubu.
Mektup, Misthia ile Vasada arasındaki kırsal bir ecclesiastik alanın yetki değişikliğine ilişkin önemli bilgiler içeriyor.
Araştırmaya göre burada söz konusu olan, Misthia kentinin Vasada’ya bağlanması değil, Misthia piskoposluk territoriumunun kırsal bir bölümünün Vasada’nın yetkisine aktarılmasıdır.
Bu durum, Bizans döneminde piskoposluk sınırlarının her zaman kesin ve değişmez olmadığını; pastoral ve idarî ihtiyaçlar doğrultusunda kırsal bölgelerin farklı piskoposlukların yetkisine geçirilebildiğini gösteriyor.
GORGOROMEİS GİZEMİ: ORTA KARAVİRAN’DA ÖNEMLİ BİR İZ
Araştırmanın Seydişehir–Suğla bölgesi açısından dikkat çekici başlıklarından biri de Gorgoromeis.
J. R. S. Sterrett tarafından 1885 yılında gerçekleştirilen Wolfe Expedition sırasında, Suğla Gölü’nün kuzeydoğusundaki Orta Karaviran’da Gorgoromeis topluluğunun adını veren bir yazıtın keşfedildiği belirtiliyor.
A. S. Hall da 1971 yılında yayımlanan çalışmasında bu yazıtı ayrıntılı biçimde ele alıyor.
Ancak araştırma burada önemli bir uyarı yapıyor:
Gorgoromeis adının bir yazıtta geçmesi, burada bağımsız bir kent veya bağımsız bir Gorgoromeis piskoposluğu bulunduğunu kanıtlamıyor.
Mevcut kaynaklar, Gorgoromeis’in epigrafik olarak belgelenmiş bir topluluk olduğunu ortaya koyuyor; ancak bunun bağımsız bir piskoposluk olduğu konusunda doğrudan kanıt bulunmuyor.
AKKİSE, KİLİSE KALESİ VE YALIHÜYÜK ÇEVRESİNDE GÜÇLÜ HRİSTİYANLIK İZLERİ
Akkise/Kilise Kalesi, Aliçerçi, Orta Karaviran, Yalıhüyük ve Namusa/Namze hattındaki mimari ve epigrafik buluntular da bölgenin Geç Antik Çağ ve Bizans döneminde yoğun bir kırsal Hristiyan nüfusa sahip olduğunu düşündürüyor.
Araştırmada kilise, haç ve Hristiyan mezar taşları gibi buluntuların yanı sıra mimari kalıntılar, seramikler ve nekropoller değerlendiriliyor.
Ancak önemli bir sorun hâlâ cevap bekliyor:
Bu Hristiyan yerleşimleri hangi piskoposluk merkezine bağlıydı?
Mevcut belgeler, Akkise–Kilise Kalesi ve çevresindeki Hristiyan toplulukların varlığını desteklese de bunların Amblada, Vasada veya Misthia piskoposluklarından hangisine bağlı olduğunu doğrudan gösteren bir belge bulunmuyor.
SEYDİŞEHİR TARİHİNE YENİ BİR PERSPEKTİF
Araştırmanın ortaya koyduğu tabloya göre Seydişehir–Suğla Havzası’nın Geç Antik ve Bizans dönemindeki kilise coğrafyasını tek merkezli bir sistem olarak değerlendirmek mümkün değil.
Bölgede Amblada, Vasada ve Misthia gibi birbirine yakın ancak ayrı piskoposluk merkezleri bulunuyor; bu merkezlerin kırsal territoriumları ise zaman zaman değişebiliyordu.
Bu nedenle araştırmanın vardığı temel sonuç, Seydişehir–Suğla havzasının kent piskoposlukları ile değişken kırsal territoriumlardan meydana gelen çok merkezli bir ecclesiastik ağ olduğudur.
TARİHİN TAŞLARA, YAZITLARA VE KONSİL KAYITLARINA YANSIYAN YÜZÜ
Bugün Seydişehir, Suğla, Ahırlı, Yalıhüyük ve çevresinde bulunan tarihî kalıntılar yalnızca tek tek arkeolojik eserler olarak görülmemeli.
Konsil kayıtları, piskopos listeleri, eski yerleşim izleri, yazıtlar ve kilise mimarisi birlikte değerlendirildiğinde, bölgenin yüzyıllar boyunca canlı bir Hristiyanlık ve kilise teşkilatı coğrafyası olduğu görülüyor.
Özellikle 692 ve 879–880 konsillerinde Amblada, Vasada ve Misthia’nın yeniden karşımıza çıkması, bu tarihî ağın uzun süre devam ettiğini gösteren en güçlü belgeler arasında yer alıyor.
Araştırma, aynı zamanda bölgedeki bilinmeyenlerin de hâlâ oldukça fazla olduğunu ortaya koyuyor. Özellikle Akkise–Kilise Kalesi–Orta Karaviran–Yalıhüyük hattındaki Hristiyan yerleşimlerin hangi piskoposluk merkezine bağlı olduğu sorusu, yeni arkeolojik ve epigrafik çalışmalarla cevap bekliyor.
KAYNAKLAR
- Basilios of Caesarea, Epistulae, Ep. 188.10.
- Darrouzès, Jean, Notitiae Episcopatuum Ecclesiae Constantinopolitanae, Paris, Institut Français d’Études Byzantines, 1981.
- Mansi, J. D., Sacrorum Conciliorum Nova et Amplissima Collectio, Cilt XI–XVII.
- Ohme, Heinz, Das Concilium Quinisextum und seine Bischofsliste: Studien zum Konstantinopeler Konzil von 692, Berlin, 1990.
- Sterrett, J. R. S., The Wolfe Expedition to Asia Minor, Papers of the American School of Classical Studies at Athens III, Boston, 1888.
- Arena, Gaetano, “Clero dissidente nella Licaonia rurale tardoantica: fra canoni ecclesiastici e normativa imperiale”, Commentaria Classica, 8 (2021), s. 177–213.
- Hall, A. S., “The Site of Misthia”, Anatolian Studies, 9 (1959), s. 119–124. Hall'un makalesi Cambridge Core'da da kayıtlıdır.
- Hall, A. S., “Notes and Inscriptions from Eastern Pisidia”, Anatolian Studies, 18 (1968), s. 57–92.
- Hall, A. S., “The Gorgoromeis”, Anatolian Studies, 21 (1971), s. 125–166.
- Lamberz, Erich, Die Bischofslisten des VII. Ökumenischen Konzils (Nicaenum II), München, 2004.
- Ramsay, W. M., “Pisidia and the Lycaonian Frontier”, Annual of the British School at Athens, 9 (1902–1903).
- Belke, Klaus – Restle, Marcell, Galatien und Lykaonien, Tabula Imperii Byzantini 4, Wien, 1984.
- Destephen, Sylvain, Prosopographie chrétienne du Bas-Empire 3: Diocèse d’Asie (325–641), Paris.
