Seydişehir’in Unutulan Büyük Âlimi: Hacı Abdullah Efendi’nin İzinde

Seydişehir’in XIX. yüzyıl tarihine bakıldığında adı en fazla öne çıkan din ve ilim adamlarından biri hiç kuşkusuz Şeyh Hacı Abdullah Efendidir. Yaklaşık yetmiş yıl boyunca Seydişehir’de eğitim, irşad ve tasavvuf faaliyetleriyle etkili olan Hacı Abdullah Efendi’nin hayatı bugün hâlâ birçok bilinmeyeni barındırıyor.

Son dönemde yapılan arşiv, kadı sicili, vakıf, gazete ve biyografi taramaları ise onun hayatına dair önemli ayrıntıları yeniden gündeme getiriyor.

Bozkır’dan Seydişehir’e uzanan bir hayat

Kaynaklarda tam adı es-Seyyid Abdullah b. Mehmed b. Ali el-Bozkırî es-Seydişehrî en-Nakşibendî el-Hâlidî şeklinde geçen Hacı Abdullah Efendi’nin 1807 yılında Bozkır’ın Karacahisar köyünde doğduğu kabul ediliyor.

Babası müderris ve hadis âlimi Yeğen Mehmed Efendi idi. Küçük yaşta babasını kaybeden Abdullah Efendi, dönemin önemli Nakşibendî-Hâlidî şeyhlerinden Hoca Memiş Efendi olarak bilinen Muhammed Kudsî el-Bozkırînin yanında yetişti.

Kaynaklara göre 1833 yılında müderrislik ve hadis icazetini aldı. Aynı yıl hayatının yönünü değiştirecek bir gelişme yaşandı ve Seydişehir’e gönderildi.

Hacı Abdullah Medresesi’nin bilinmeyen geçmişi

Hacı Abdullah Efendi’nin Seydişehir’e gelişi, şehir tarihinin en dikkat çekici olaylarından biridir.

Biyografik kaynaklara göre Seydişehir’de medresesi bulunan Şeyh Nuri Efendi’nin vefatından sonra, onun dul eşi Arife Hanım ile Hacı Abdullah Efendi evlendirildi.

Hacı Abdullah Efendi daha sonra Şeyh Nuri Efendi Medresesi’nde müderris olarak görev yapmaya başladı.

Zaman içerisinde medrese onun adıyla özdeşleşti ve Hacı Abdullah Efendi Medresesi olarak anılmaya başladı.

Bu bilgi önemli bir tarihî soruyu da gündeme getiriyor:

Hacı Abdullah Efendi Medresesi tamamen yeni kurulmuş bir medrese miydi, yoksa daha eski Şeyh Nuri Efendi Medresesi’nin devamı mıydı?

Bugünkü biyografik veriler ikinci ihtimali güçlendiriyor. Ancak medresenin hukukî ve mülkiyet geçmişinin kesin olarak ortaya çıkarılması için Seydişehir şer‘iyye sicilleri ve Evkaf kayıtlarının ayrıntılı biçimde incelenmesi gerekiyor.

Seydişehir’de onlarca yıl süren eğitim faaliyeti

Hacı Abdullah Efendi’nin 1833’ten itibaren Seydişehir’de yoğun bir eğitim faaliyeti yürüttüğü biliniyor.

Medresede Arapça, Farsça, fıkıh, hadis, tefsir, mantık ve çeşitli İslâmî ilimlerin okutulduğu aktarılıyor.

1869’dan sonra medrese öğretiminin önemli bölümünü oğullarına bıraktığı, kendisinin ise özellikle Seyyid Harun Camii’nde tefsir dersleri ve sohbetler yaptığı belirtiliyor.

Bu durum Hacı Abdullah Efendi’yi yalnız bir tarikat şeyhi değil, aynı zamanda Seydişehir’in uzun süreli eğitim tarihinin en önemli müderrislerinden biri haline getiriyor.

Seyyid Harun Külliyesi o dönemde hâlâ canlıydı

Hacı Abdullah Efendi’nin faaliyet gösterdiği yıllarda Seyyid Harun Külliyesi geçmişten kalmış sembolik bir yapı değildi.

Osmanlı kayıtları, külliyenin XIX. yüzyılda hâlâ aktif bir vakıf kurumu olduğunu gösteriyor.

Cami, medrese, zaviye, imaret, hamam ve çeşitli vakıf mülklerinden oluşan sistemde imam, türbedar, müezzin ve başka görevliler görev yapıyordu.

Daha eski Osmanlı tahrir ve vakıf defterlerinde Seyyid Harun Külliyesi’nin hamam, fırın, han, kapan, dükkân, değirmen, tarla ve çiftliklerden gelir sağladığı görülüyor.

Bu nedenle Hacı Abdullah Efendi’nin Seyyid Harun Camii’ndeki dersleri, yüzyıllardır devam eden güçlü bir vakıf ve eğitim geleneğinin içinde gerçekleşiyordu.

400 talebe iddiası

Hacı Abdullah Efendi hakkında en dikkat çekici kayıtlardan biri 1864 yılına ilişkin.

Bazı yerel araştırmalarda, 21 Kasım 1864 tarihli olduğu belirtilen bir belgeye dayanılarak Hacı Abdullah Efendi’nin yaklaşık 400 talebesiyle birlikte medrese öğrencilerine gizlice içki sattığı ileri sürülen kişilere karşı harekete geçtiği anlatılıyor.

Eğer belgenin aslı bulunup doğrulanabilirse bu kayıt son derece önemli.

Çünkü bu olay Hacı Abdullah Efendi’nin Seydişehir’de yalnızca dinî bir otorite değil, yüzlerce öğrenciyi etkileyebilen güçlü bir toplumsal figür olduğunu gösterecek.

Ancak belgenin Osmanlı Arşivi’ndeki fon ve dosya numarası henüz kesinleştirilemediği için bu olay şimdilik ihtiyatla değerlendirilmelidir.

Anadolu’ya yayılan geniş bir tarikat ağı

Hacı Abdullah Efendi’nin etkisi Seydişehir’le sınırlı kalmadı.

Kaynaklar onun çevresinin Konya, Beyşehir, Bozkır, Antalya, Burdur, Eskişehir, Çankırı, Kastamonu, İzmir, Manisa, Mersin ve Yozgat’a kadar yayıldığını gösteriyor.

Beyşehir çevresinden özellikle:

Kaşaklılı Hacı Ahmed Efendi, Dalaymanlı Hacı Ahmed Efendi, Derebucaklı Hamit Efendi, Huğlulu Yusuf Efendi ve Beyşehirli Hacı Osman Efendi

Hacı Abdullah Efendi çevresiyle ilişkilendiriliyor.

Bu isimler, Seydişehir’in XIX. yüzyılda yalnız bir kaza merkezi değil, Anadolu’daki Nakşibendî-Hâlidî ağının önemli duraklarından biri olabileceğini düşündürüyor.

Oğlu Hâcegân Efendi ve II. Abdülhamid’den berat

Hacı Abdullah Efendi’nin oğullarından en fazla öne çıkan isimlerden biri Mehmed Ali Hâcegân Efendidir.

1836 doğumlu Hâcegân Efendi, babasının medresesinde yetişti ve zamanla müderrislik görevini üstlendi.

Hâcegân Efendi hakkında elimizde çok önemli bir belge bulunuyor.

II. Abdülhamid döneminde düzenlenen 1902 tarihli Feraşet-i Şerîfe Beratında Hâcegân Efendi açıkça “Şeyh Abdullah Efendizâde” olarak tanımlanıyor.

Bu belge, Hacı Abdullah Efendi ailesinin II. Abdülhamid dönemindeki Evkaf ve devlet bürokrasisiyle doğrudan temasını gösteren en önemli somut kaynaklardan biri.

Abdülhamid Seydişehir’e gerçekten geldi mi?

Hacı Abdullah Efendi hakkında en çok anlatılan rivayetlerden biri Sultan II. Abdülhamid’in kendisini Seydişehir’de ziyaret ettiği iddiasıdır.

Bazı biyografik kaynaklarda II. Abdülhamid, “Hacı Abdullah Efendi’yi ziyaret edenler” arasında gösteriliyor.

Ancak bugüne kadar yapılan araştırmalarda bu ziyareti doğrulayan:

Mâbeyn kaydı, vilayet yazışması, seyahat programı, çağdaş gazete haberi veya padişah maiyeti kaydı bulunamadı.

Bu nedenle “II. Abdülhamid Seydişehir’e geldi” şeklinde kesin bir ifade kullanmak şu aşamada mümkün görünmüyor.

Buna karşılık Abdülhamid döneminde Hacı Abdullah ailesiyle devlet arasındaki temasın gerçek olduğuna dair belgeler mevcut.

En açık örnek Hâcegân Efendi’nin 1902 tarihli beratıdır.

Seydişehir’e gelen kişi Ferid Paşa olabilir

Burada tarihî hafızada önemli bir karışıklık meydana gelmiş olabilir.

Osmanlı arşiv belgeleri, dönemin Konya Valisi Avlonyalı Mehmed Ferid Paşa’nın 1901 yılında Seydişehir’e geldiğini kesin olarak gösteriyor.

Ferid Paşa, Beyşehir, Seydişehir, Bozkır ve Karaman’ı kapsayan yaklaşık 12 günlük bir teftiş gezisi yaptı.

Bu gezi Osmanlı Arşivi’nde:

BOA Y.PRK.UM.53/37

ve

BOA DH.TMIK.S.33/75

numaralı belgelerle kayıtlı.

Yerel ve biyografik kaynaklarda Ferid Paşa’nın Seydişehir’de birkaç gün kaldığı ve Hacı Abdullah Efendi’nin sohbetlerine katıldığı anlatılıyor.

Dolayısıyla “padişah ziyareti” rivayetinin zaman içerisinde Ferid Paşa’nın belgeli Seydişehir ziyaretiyle karışmış olması ihtimali göz ardı edilmemeli.

Türbesini Abdülhamid mi yaptırdı?

Hacı Abdullah Efendi’nin Mart 1903’te vefat ettiği kabul ediliyor.

Ölüm tarihi kaynaklarda 25 ve 26 Mart 1903 olarak farklı biçimlerde veriliyor.

Seydişehir Belediyesi ve son yıllarda yayımlanan akademik çalışmalar, bugün ayakta bulunan türbenin Sultan II. Abdülhamid’in emriyle 1903 yılında yaptırıldığını bildiriyor.

Ancak türbenin yapım kitabesi bulunmuyor.

Ayrıca şu ana kadar türbenin inşasını emreden doğrudan bir “irade-i seniyye” belgesi ortaya çıkarılmış değil.

Bu nedenle türbenin Abdülhamid tarafından yaptırıldığı bilgisi güçlü bir tarihî gelenek olmakla birlikte, araştırmanın asıl hedeflerinden biri bu emrin Osmanlı Arşivi’ndeki karşılığını bulmak olmalı.

Hacı Abdullah Efendi’nin eserleri nerede?

İlginç biçimde, böylesine etkili bir âlim ve şeyhe ait kesin olarak bilinen müstakil bir kitap veya risale bugün için tespit edilmiş değil.

Hacı Abdullah Efendi’ye ait olması muhtemel asıl yazılı mirasın:

icazetnameler, mektuplar, mühürlü belgeler, talebelere verilen izinler ve aile arşivlerinde

bulunması bekleniyor.

Bugün hakkında bilinen sözlerin önemli bölümü sonraki biyografik ve sözlü gelenek kaynaklarından geliyor.

Kendisine şu sözler nispet ediliyor:

“Kör kalbe hikmet atılmaz.”

“Başkalarını himaye et, kendini beğenip kibirli olma.”

“İnsanların en iyisi, hâl ve harekâtını Kur’an’a uydurandır.”

“Konuşmanızda ve bütün harekâtınızda tevazuu bırakmayın.”

Ancak bu sözlerin Hacı Abdullah’ın kendi el yazısıyla kaleme aldığı bir eserden geldiği henüz gösterilemedi.

Kadı sicilleri yeni bilgiler verebilir

Hacı Abdullah Efendi araştırmasının en umut verici kaynaklarından biri Seydişehir Kadı Sicilleri.

Özellikle 237 numaralı sicil, Hicrî 1313–1323 yıllarını, yani yaklaşık 1895–1906 dönemini kapsıyor.

Bu tarih aralığı Hacı Abdullah Efendi’nin son yıllarını, 1903’teki ölümünü ve Hâcegân Efendi’nin şeyhlik dönemini tamamen içine alıyor.

Araştırmacılar için şu sorular büyük önem taşıyor:

Hacı Abdullah Efendi’nin tereke kaydı var mı?

Ev, tarla veya başka mülkleri kayıt altına alınmış mı?

Hacı Abdullah Medresesi’nin hukukî statüsü neydi?

Şeyh Nuri Efendi Medresesi ile Hacı Abdullah Medresesi gerçekten aynı kurum muydu?

Türbenin yapımı için mahkeme veya vakıf kaydı tutuldu mu?

Oğlu Hâcegân Efendi medrese veya aile mülklerini devraldı mı?

Bu soruların cevapları 237, 238, 239, 240 ve 241 numaralı Seydişehir sicillerinde bulunabilir.

Hacı Abdullah adına ayrı bir vakıf henüz bulunamadı

Bir başka dikkat çekici sonuç da vakıf kayıtlarından geliyor.

Bugüne kadar incelenen Vakıflar Genel Müdürlüğü listelerinde Hacı Abdullah Efendi adına açıkça kayıtlı müstakil bir vakfiye tespit edilmiş değil.

Bu durum “Hacı Abdullah’ın vakfı yoktu” anlamına gelmez.

Fakat mevcut bilgiler, Hacı Abdullah Medresesi’nin hukukî geçmişinin doğrudan onun kurduğu yeni bir vakıftan çok, daha eski Şeyh Nuri Efendi Medresesi ve aile mülkleri üzerinden gelişmiş olabileceğini düşündürüyor.

Bu konu Seydişehir şehir tarihi açısından yeni ve önemli bir araştırma alanıdır.

Medrese 1926’da 2 bin 20 liraya satıldı

Hacı Abdullah Efendi’nin ölümünden sonra medrese uzun süre yaşamaya devam etti.

Babalık gazetesinin 16 Aralık 1926 tarihli nüshasında Hacı Abdullah Efendi Medresesi arsasının 2.020 liraya ihale edildiği görülüyor.

Bu bedel, aynı dönemde Seydişehir’de satılan diğer medrese taşınmazlarının çoğundan oldukça yüksekti.

Bu kayıt, Hacı Abdullah Medresesi’nin Cumhuriyet’in ilk yıllarında dahi şehir merkezinde önemli bir fizikî varlığa sahip olduğunu gösteriyor.

Seydişehir tarihinin büyük dosyası henüz kapanmadı

Bugün elimizdeki belgeler Hacı Abdullah Efendi’nin XIX. yüzyıl Seydişehir’inin en etkili şahsiyetlerinden biri olduğunu açıkça gösteriyor.

Ancak araştırmanın belki de en heyecan verici yanı, hâlâ bulunmayı bekleyen belgelerin olması.

Özellikle:

1903 tarihli ölüm veya tereke kaydı, türbenin yapım iradesi, Hacı Abdullah Medresesi’nin vakıf belgesi, Şeyh Nuri Efendi’nin medrese kayıtları, Hâcegân Efendi’nin kadı sicilindeki işlemleri ve Ferid Paşa’nın Hacı Abdullah’la görüşmesini anlatan çağdaş belge

bulunabilirse Hacı Abdullah Efendi’nin hayatı çok daha sağlam bir tarihî zemine oturacak.

Şimdilik kesin olan şu:

Seydişehir’de yaklaşık yetmiş yıl boyunca ders veren, yüzlerce öğrenci ve mürid yetiştiren, etkisi Beyşehir’den Çankırı’ya, Eskişehir’den Mersin’e kadar uzanan Hacı Abdullah Efendi, yalnızca yerel bir din adamı değil, XIX. yüzyıl Anadolu’sunun dikkat çekici ilmî ve tasavvufî şahsiyetlerinden biriydi.

Ve Seydişehir’in arşivlerinde onun hikâyesinin henüz okunmamış çok sayıda sayfası bulunuyor.