ÖZEL HABER | DOĞA, BİLİM YAĞBALIĞI EFSANESİ VE SEYDİŞEHİR

Araştırmanın temel sorusu: Seydişehir–Suğla havzasında geçmişte yaşayan yağ balığı bugün nerede? Suğla Gölü’nün su rejiminin değişmesi, tarımsal faaliyetler, su kaynaklarının kullanımı ve yabancı balık türleri bu canlının yaşamını nasıl etkiledi?

Hakan Arslan’ın Bu Dağlar, Bu Toprak, Sular, Balıklar… Bu Çocuklar başlıklı makalesinde yağ balığı, yalnızca bir hayvan türü olarak değil, Seydişehir’in doğal mirasının geleceğini sorgulayan bir simge olarak karşımıza çıkıyor.

Yazar, makalesinin sonunda şu soruyu yöneltiyor:

“Konuşabilse Pseudophoxinus Anatolicus herhâlde hayır derdi.. O kim mi? Yağ Balığı…”

Bu ifade, ekonomik kalkınmanın çevresel kayıplar pahasına gerçekleşip gerçekleşmediği tartışmasının son cümlesidir. Ancak makale, balığın ortadan kalktığını bilimsel verilerle kanıtlamıyor; türün akıbetini sorguluyor.

Araştırmada bu ayrımı koruyarak türün bilimsel kimliğini, tarihî yayılışını, Suğla Gölü’ndeki kayıtlarını ve güncel korunma durumunu incelemek gerekiyor.

1. İlk büyük bulgu: Yağ balığı tamamen yok olmamış

Bilimsel adı: Pseudophoxinus anatolicus (Hankó, 1925)

Türkçe adı: Yağ balığı

Koruma durumu: Tehlikede (EN), IUCN’nin 2014 değerlendirmesine göre.

Doğal yayılış: Beyşehir, Suğla ve Ereğli havzaları ile ilişkili tatlı sular.

IUCN’nin değerlendirmesinde türün Ereğli havzasındaki popülasyonunun ortadan kalkmış olabileceği, Beyşehir havzasında üç akarsuda, Suğla havzasında ise yaklaşık 10 kilometrelik bir akarsu kesiminde varlığını sürdürdüğü bildiriliyor. Bu, türün dünya çapında yok olmadığını fakat doğal yaşam alanlarının ciddi biçimde daraldığını gösteriyor.

Daha da önemlisi, Seydişehir’de daha yakın tarihli bilimsel kayıtlar mevcut.

2. Suğla’da 2009–2010 yıllarında bilimsel olarak belgelenmiş

Suğla Gölü’nde yapılan bir yüksek lisans araştırmasında, 2009–2010 yılları boyunca dört istasyondan alınan yağ balığı ve sazan örnekleri incelendi.

Çalışma, balıkların karaciğer, solungaç ve kas dokularındaki ağır metalleri araştırdı. Sonuçta mevsimsel farklılıklar belirlendi, ölçülen metal düzeylerinin çalışmada kullanılan kabul edilebilir sınırların altında kaldığı bildirildi.

Bu araştırma, yağ balığının söz konusu tarihlerde Suğla’da bulunduğuna dair doğrudan bilimsel kanıttır.

3. En çarpıcı tarihî kayıt: Suğla’da bir günde tonlarca yağ balığı avlanıyordu

Tarım ve Orman Bakanlığının yayımladığı bir tür eylem planında, 1978’den beri Suğla’da balıkçılık yaptığını belirten Hasan Yiğit’in sözlü tarih anlatısı yer alıyor.

Anlatıya göre 1966–1982 yılları arasında Yalıhüyük balıkçıları dört kayık ve sekiz kişiden oluşan ekiplerle ığrıp avcılığı yapıyordu. Bu ekiplerin bir günde 20–50 ton yağ balığı avlayabildikleri aktarılıyor.

Bu miktarlar bilimsel stok ölçümü değil, tarihî balıkçılık tanıklığıdır. Yine de Suğla’nın geçmişte ne kadar büyük bir balıkçılık ekonomisine sahip olduğunu araştırmak açısından son derece değerli bir kayıttır.

4. Yeni bilimsel iz: Seydişehir Kızılca Göleti

2023 yılında 10. Ulusal Limnoloji Sempozyumu’nda sunulan Anadolu Endemiği Yağ Balığı’nın Beslenme Özellikleri başlıklı araştırmada, Kasım 2017–Ekim 2018 döneminde Seydişehir Kızılca Göleti’nden yakalanan yağ balıkları incelendi.

Bu kayıt özellikle önemlidir. Çünkü araştırmayı yalnızca eski Suğla Gölü kayıtlarına dayandırmak yerine Seydişehir’deki başka bir su ortamına taşıyor. Ancak bu örnekleme, Kızılca Göleti’ndeki 2026 popülasyonunun büyüklüğünü veya devamlılığını tek başına göstermiyor.

5. 2024–2025 araştırmalarından önemli gelişmeler

2025 — Yağ balığı üretim çalışmaları

Eğirdir Su Ürünleri Araştırma Enstitüsü, tehlike altındaki Anadolu yağ balığını anaç balıklardan çoğaltarak doğal popülasyonların desteklenmesini hedefliyor. Bu gelişme, türün korunması açısından önemli.

2024 — Genetik özellikleri araştırıldı

Doori ve Arslan’ın araştırmasında yağ balığının kromozom yapısı incelendi. Çalışma, türün biyolojik özelliklerinin anlaşılmasına katkı sağlıyor.

2021 — Kızılca Göleti’nin önemi

Yayımlanan zooplankton araştırması, Kızılca Göleti’ni yağ balığı popülasyonu bakımından özellikle önemli bir yaşam alanı olarak tanımlıyor. Bununla birlikte çalışma, 2018’de yapılan tek seferlik zooplankton örneklemesine dayanıyor; güncel balık sayımı değil.

6. Yağ balığını tehdit eden etkenler

IUCN ve koruma planlarında dört ana tehdit öne çıkıyor:

* Yabancı balık türleri: Özellikle sudak (Sander lucioperca) gibi avcı türler.

* Su çekimi ve barajlar: Akarsuların ve göllerin doğal su rejimindeki değişiklikler.

* Kuraklık: Yaşam alanlarının küçülmesi ve parçalanması.

* Kirlilik ve av baskısı: Sınırlı popülasyonlar üzerindeki ek baskılar.

Bu tehditlerin hangisinin Suğla’daki gerilemede ne kadar etkili olduğunu belirlemek için uzun dönemli balık sayımları, su seviyesi kayıtları ve tarihî av istatistikleri birlikte değerlendirilmelidir.

7. Araştırmanın sonuç tablosu

Soru Kanıt durumu

Yağ balığı Suğla’da yaşamış mı? Kesin: Bilimsel örneklemeler var

Geçmişte ticari avcılığı yapılmış mı? Kesin: Bakanlık kayıtları ve tanıklıklar var

Kızılca Göleti’nde bulunmuş mu? Kesin: 2017–2018 örnekleri var

Tür tamamen tükenmiş mi? Hayır: Türün varlığı ve üretim çalışmaları belgelenmiş

2026’da Suğla’da kaç birey bulunuyor? Belirlenemedi: Güncel sayım bulunamadı

Suğla’daki azalmanın tek nedeni sudak mı? Kanıtlanmadı: Birden fazla tehdit söz konusu

8. Akademik kaynakça — temel araştırmalar

* Hankó, B. (1925). Acanthorutilus anatolicus türünün ilk bilimsel tanımlaması.

* Freyhof, J. (2014). Pseudophoxinus anatolicus. IUCN Red List.

* Doğa Derneği. Beyşehir Gölü Havzasındaki Nesli Tehlike Altındaki Balık Türlerini Koruma Planı.

* Çakmak ve arkadaşları (2012). Fatty acid composition and Ω3/Ω6 ratios of the muscle lipids of six fish species in Sugla Lake, Turkey.

* Erbatur ve arkadaşları (2018). Yağ balığında anestezik maddelerin etkinliği. Journal of Limnology and Freshwater Fisheries Research, 4(3), 177–181.

* Apaydın Yağcı ve arkadaşları (2023). Anadolu Endemiği Yağ Balığı’nın Beslenme Özellikleri. 10. Ulusal Limnoloji Sempozyumu.

* Doori, A. S. J. ve Arslan, A. (2024). Karyological analysis of endemic Pseudophoxinus anatolicus in Türkiye. Su Ürünleri Dergisi, 41(1).