HZ. ÖMER'İN ADALETİNİ ANLATMAK KOLAY, PEKİ HESAP VERME CESARETİ VAR MI?
Bir ülkede adalet, yalnızca mahkeme salonlarında aranmaz. Asıl adalet, yönetenlerin kendilerini de yönetilenlerle aynı hukukun içinde görmesiyle başlar.
Tarih boyunca nice hükümdarlar, devlet adamları ve yöneticiler geldi geçti. Kimi ardında saraylar, kimi savaşlar, kimi de ihtişamlı eserler bıraktı. Ancak bazı isimler vardır ki aradan yüzyıllar geçmesine rağmen yönetim anlayışlarıyla insanlığa ders vermeye devam eder.
İşte Hz. Ömer (R.A.) bunlardan biridir.
Onun yönetim anlayışında makam bir imtiyaz değil, ağır bir sorumluluktu. Devlet görevi zenginleşme kapısı değil, millete hizmet etmenin emanetiydi. Yönetici olmak, halka hükmetmek değil, halkın hakkını korumaktı.
Bugün Hz. Ömer'in yönetim anlayışına baktığımızda yalnızca geçmişi değil, bugünün siyasetini, bürokrasisini ve kamu ahlâkını da sorgulamamız gerekiyor.
DEVLET GÖREVİ, ZENGİNLEŞME KAPISI DEĞİLDİR
Hz. Ömer döneminde kamu görevlilerinin mal varlıklarının takip edilmesi, göreve başlamadan önce sahip oldukları malların kaydedilmesi ve görev sonrasında servetlerindeki artışların sorgulanması, İslam idare tarihi üzerine yapılan akademik çalışmalarda yer almaktadır.
Örneğin Mısır Valisi Amr b. Âs'ın servetindeki artışın sorgulanması ve kamu görevlilerinin görevlerinden kaynaklanan imkânlarla kişisel kazanç sağlamalarının önlenmesine yönelik uygulamalar bu anlayışın örneklerindendir.
Buradaki temel mesele açıktır: Kamu görevi, kişisel servet edinmenin aracı olamaz.
Bugün de sorulması gereken soru şudur:
Bir kamu görevlisinin göreve başladığı günkü mal varlığıyla görevden ayrıldığı günkü mal varlığı arasında açıklanamayan farklar varsa bunun hesabını kim soracaktır?
KAMU MALINDA AYRICALIK OLMAZ
Hz. Ömer'in oğulları Abdullah ve Ubeydullah'la ilgili tarihî bir olay, bu konudaki hassasiyetini göstermesi bakımından dikkat çekicidir.
Irak'tan Medine'ye dönerken paraları kalmayan iki kardeşe, Basra Valisi Ebû Mûsâ el-Eş'arî Beytülmâl'den bir miktar sermaye vermiş, bu parayla ticaret yapmalarını ve kazancı Medine'de değerlendirmelerini önermiştir.
Ancak mesele Hz. Ömer'in önüne geldiğinde, oğullarının devlet hazinesinden sağlanan bu imkânı sıradan bir vatandaş gibi kullanıp kullanamayacağı tartışma konusu olmuştur.
Bu olayın tarihî kaynaklarda anlatılması bize önemli bir ilkeyi hatırlatır:
Kamu görevlisinin yakını olmak, devlet imkânlarından ayrıcalıklı biçimde yararlanma hakkı vermez.
Devletin hazinesi şahısların veya ailelerin değil, milletin emanetidir.
HALKIN ŞİKÂYETİ, YÖNETİCİNİN HESAP VERME SORUMLULUĞUDUR
Hz. Ömer'in yönetim anlayışında valiler ve kamu görevlileri denetimden muaf değildi.
Tarih kaynaklarında, hac mevsimlerinde valilerin halkın şikâyetlerini dinlemek üzere çağrıldığı, vatandaşların yöneticiler hakkındaki şikâyetlerini doğrudan halifeye iletebildiği anlatılır.
Yöneticilerin halka karşı davranışları, kamu malını kullanma biçimleri ve görevlerini yerine getirip getirmedikleri sorgulanırdı.
Bu anlayışın en önemli tarafı, vatandaşın yöneticiden hesap sorabilmesiydi.
Çünkü bir yöneticinin görevi yalnızca emir vermek değil, verdiği kararların ve yaptığı uygulamaların hesabını da verebilmektir.
Bugün bir vatandaş eleştirdiği için susturuluyorsa, hakkını aradığı için dışlanıyorsa, bir yanlışlığı dile getirdiğinde düşman ilan ediliyorsa burada yönetim anlayışının yeniden sorgulanması gerekir.
Eleştiri düşmanlık değildir. Hesap sormak devlete karşı gelmek değildir.
YÖNETİCİ, HALKIN ÜSTÜNDE DEĞİL, HUKUKUN İÇİNDE OLMALIDIR
Hz. Ömer'in yöneticilere karşı tavrını gösteren tarihî anlatılarda, vali ve görevlilerin halkın canına, malına ve namusuna zarar vermemeleri gerektiği özellikle vurgulanır.
İbn Sa'd, Taberî ve diğer erken dönem tarih kaynaklarında aktarılan uygulamalarda, şikâyet edilen yöneticilerin sorgulandığı, haksızlık sabit olduğunda hak sahibinin hakkının korunmasına çalışıldığı görülür.
Burada önemli olan yöneticinin makamı değil, vatandaşın hakkıdır.
Bir ülkede yöneticiye ayrı, vatandaşa ayrı hukuk uygulanıyorsa orada adaletten söz etmek mümkün değildir.
ASIL MESELE, YÖNETMEK DEĞİL; EMANETE SAHİP ÇIKMAKTIR
Hz. Ömer'in yönetim anlayışından çıkarılacak en büyük ders, adaletin yalnızca sözle savunulamayacağıdır.
Adalet; mal varlığının hesabını verebilmektir.
Liyakat; yakınını değil, hak edeni göreve getirebilmektir.
Dürüstlük; kamu malını kendi malından daha büyük bir sorumlulukla koruyabilmektir.
Cesaret; yanlış yapan kendi adamın bile olsa karşısında durabilmektir.
Devlet adamlığı ise vatandaşın karşısında değil, vatandaşın yanında durabilmektir.
Bugün toplumun ihtiyacı olan şey de budur.
Kimsenin akrabalığından, siyasi kimliğinden, makamından veya gücünden dolayı ayrıcalık görmediği; kamu malının korunduğu, liyakatin esas alındığı ve yöneticilerin hesap vermekten kaçmadığı bir yönetim anlayışı...
Unutulmamalıdır ki devletin büyüklüğü, yöneticilerinin ne kadar güçlü olduğuyla değil, vatandaşının hakkını ne kadar koruduğuyla ölçülür.
Hz. Ömer'in asırlar öncesinden bugüne uzanan yönetim anlayışının özeti belki de şudur:
Makamlar geçicidir, servetler geride kalır, unvanlar unutulur. Ancak adaletle anılanlar da zulümle hatırlananlar da tarihin hafızasında yaşamaya devam eder.
Ve asıl soru şudur:
Hz. Ömer'in adaletinden söz etmek kolay; peki onun hesap verme anlayışını kendi yönetimimize uygulamaya hazır mıyız?
Fahri Kubilay
