Seydişehir’in Unutulan Demiryolu Hikâyesi

Seydişehir’in demiryolu hayali sanıldığı gibi yalnızca günümüzde gündeme gelen Konya–Seydişehir–Antalya hızlı tren projesinden ibaret değil. Osmanlı arşivleri, İngiliz diplomatik belgeleri, Alman teknik raporları, Cumhuriyet dönemi gazeteleri ve TCDD kayıtları birlikte incelendiğinde, Beyşehir–Suğla–Seydişehir–Çumra koridorunun yaklaşık bir asırdır demiryolu ve ulaşım projelerinin odağında bulunduğu ortaya çıkıyor.

Araştırmanın en dikkat çekici kısmı, 1912–1914 yıllarında tasarlanan Beyşehir–Çumra dar hat demiryolu projesi.

1914 tarihli İngiliz–Alman anlaşma taslağında, Bağdat Demiryolu üzerindeki Çumra istasyonundan Beyşehir kasabasındaki göl kıyısına kadar dar hatlı bir yerel demiryolu yapılması öngörülüyordu. Belge, hattın mümkün olduğu ölçüde Konya Ovası Sulama Projesi’nin yapıları boyunca ilerlemesini şart koşuyordu. Bu bilgi bugün British Library India Office arşivindeki özgün belgelerde görülebiliyor.

Ancak bu noktada önemli bir soru ortaya çıkıyor:

Çumra’dan Beyşehir’e gidecek bu hat Seydişehir–Suğla üzerinden mi geçecekti?

Sulama hattının ana koridoru Seydişehir–Suğla idi

Dönemin Alman teknik kaynakları bu ihtimali güçlendiriyor.

Bağdat Demiryolu üzerine çalışan Alman yazar Paul Rohrbach, 1911 tarihli eserinde Konya Ovası Sulama Projesinin ana yapılarından birinin Karaviran yani Suğla havzasını geçen kanal sistemi olduğunu anlatıyordu.

Sistem genel olarak:

Beyşehir Gölü → Beyşehir Çayı → Karaviran/Suğla → Çarşamba Boğazı → Çumra

koridorunu izliyordu.

Rohrbach’a göre sulama projesi dört büyük teknik bölümden meydana geliyordu: Beyşehir regülatörü, Karaviran havzasını dolaşan kanal, Çarşamba Boğazı’nın düzenlenmesi ve Çumra’daki ana sulama kanalları.

Dolayısıyla 1914 demiryolu anlaşmasında kullanılan “sulama tesisleri boyunca” ifadesi son derece önemli.

Çünkü sulama sisteminin doğal ve mühendislik koridoru Seydişehir–Suğla üzerinden geçiyordu.

Karaviran için Alman mühendislerin özel raporu var

Daha da dikkat çekici belge Deutsche Bank tarihî arşivinden geliyor.

Alman mühendisleri 1903 yılında doğrudan:

“Konya Ovası sulama çalışmaları ve Karaviran Gölü çevresindeki araziler”

başlıklı kapsamlı bir teknik rapor hazırladı.

Deutsche Bank Historisches Archiv’de OR 788 numarayla kayıtlı dosyada bulunan raporun tarihi 3 Ağustos 1903.

Bu çalışma Karaviran/Suğla havzasının Alman mühendisler tarafından demiryolu projesinden yıllar önce ayrıntılı biçimde incelendiğini gösteriyor.

Bu nedenle Çumra–Beyşehir demiryolunun sulama tesislerini izlemesi şartı, Seydişehir–Suğla koridorunu araştırmanın merkezine yerleştiriyor.

Ancak bugün için önemli bir bilimsel ihtiyat gerekiyor:

Henüz bulunan belgelerde “demiryolu Seydişehir kasaba merkezinden geçecektir” şeklinde açık bir ifade yok.

Dolayısıyla doğru sonuç şimdilik şöyle:

1914 Çumra–Beyşehir dar demiryolunun Seydişehir kazası ve Suğla/Karaviran koridorundan geçirilmiş olması coğrafi ve teknik olarak güçlü bir ihtimaldir; ancak bunu kesinleştirecek ayrıntılı mühendislik paftası henüz ortaya çıkarılmış değildir.

Projenin haritası da bulundu

Araştırmada çok önemli başka bir kayıt daha tespit edildi.

British Library India Office arşivinde:

IOR/L/PS/10/415/2, folio 85

numarasıyla kayıtlı bir harita bulunuyor.

Haritanın adı:

“Sketch Map to Shew Approximately Railways and Railway Projects and Navigation Concessions in Asiatic Turkey.”

Harita 1907’de hazırlanmış, daha sonra Mart 1911 ve Mart 1914’te yeni demiryolu projeleri eklenerek güncellenmişti.

Dolayısıyla tam da Çumra–Beyşehir projesinin görüşüldüğü dönemin resmî demiryolu haritalarından biridir.

Haritanın ölçeği oldukça küçük olduğu için Seydişehir veya köyler düzeyinde kesin güzergâh vermesi zor. Araştırmanın bundan sonraki en önemli hedefi projenin ayrıntılı mühendislik paftasını bulmak.

⸻

1912’de İngilizler Beyşehir Gölü’ne demiryolu istemişti

Projenin başka bir ayağı ise İngiliz sermayeli İzmir–Aydın Demiryolu Şirketiydi.

Şirket 2 Kasım 1912’de, Eğirdir Gölü’nün doğu kıyısından Beyşehir Gölü kıyısına uzanan yaklaşık 80 kilometrelik demiryolu hattı için imtiyaz başvurusunda bulundu.

British Library kayıt numarası:

L/PS/11/39 – P 4736/1912.

Projede yalnız demiryolu değil, Eğirdir ve Beyşehir göllerindeki su taşımacılığı da düşünülüyordu. Böylece demiryolu–göl taşımacılığı–demiryolu şeklinde bütünleşik bir sistem oluşturulacaktı.

1914’te İngiliz ve Alman şirketlerinin çıkarları uzlaştırılmaya çalışıldı.

İngilizler Eğirdir’den Beyşehir Gölü’ne gelecek, Alman grubu ise Çumra’dan Beyşehir’e dar hat yapacaktı.

Böylece Beyşehir Gölü önemli bir ulaştırma kavşağı haline getirilecekti.

⸻

Seydişehir’in adı demiryolu güzergâhında ne zaman açıkça görülüyor?

Şu ana kadar ulaşılan en dikkat çekici erken Cumhuriyet belgesi 16 Ağustos 1940 tarihli İkdam/Sabah Postası.

Gazete, ilerleyen yıllarda etüt edilmesi düşünülen demiryollarını sıralarken şu hattı açıkça yazıyor:

Eğirdir → Şarkikaraağaç → Beyşehir Gölü → Seydişehir → Çumra

ve bu hatların etütlerinin peyderpey yapılacağını bildiriyor.

Bu belge çok önemlidir.

Çünkü Seydişehir burada artık varsayılan bir güzergâh değil, adı açıkça yazılmış bir demiryolu noktasıdır.

⸻

1920’lerde de Seydişehir üzerinden Antalya’ya demiryolu düşünülmüştü

Eski Antalya milletvekili Mehmet Rasih Kaplan’ın daha sonra yayımlanan yazılarında, Cumhuriyet’in ilk yıllarında:

Çumra → Bozkır → Seydişehir → Akseki → Manavgat → Antalya

güzergâhında bir dekovil/demiryolu projesi üzerinde çalışıldığı anlatılıyor.

Kaplan, 1951 yılında Yeni Konya gazetesinde yayımladığı “Ankara–Konya–Akdeniz Yolu İçin” başlıklı yazı dizisinde bu çalışmaların geçmişini ayrıntılı biçimde anlatmıştı.

Akademik kaynaklar dizinin üçüncü bölümünü:

Yeni Konya, 9 Şubat 1951, sayı 602, s.1–2

olarak doğruluyor.

Kaplan’ın anlatımında 1927’de bazı rayların bile döşendiği ileri sürülüyor.

Ancak bu konuda henüz ikinci bir bağımsız devlet belgesi bulunamadığı için “Seydişehir’e 1927’de ray döşendi” bilgisini kesin tarihî gerçek olarak vermek mümkün değil.

Araştırma sürüyor.

⸻

Ve yaklaşık 90 yıl sonra aynı koridor yeniden gündemde

Modern Konya–Seydişehir–Antalya demiryolu projesi ise artık çok daha ayrıntılı ve resmî bir belge zincirine sahip.

2015 yılında TCDD tarafından iki ayrı mühendislik ihalesi yapıldı:

Seydişehir–Konya Demiryolu Etüt, Proje ve Mühendislik İşi

ve

Manavgat–Seydişehir Demiryolu Etüt, Proje ve Mühendislik İşi.

KOP kayıtlarına göre Seydişehir–Konya proje sözleşmesi 9 Aralık 2015’te, Manavgat–Seydişehir sözleşmesi ise 10 Aralık 2015’te imzalandı.

2016’da Seydişehir–Konya kesiminde 1/2.000 ölçekli proje ve sondaj çalışmaları, Manavgat–Seydişehir kesiminde ise 1/5.000 ölçekli plan–profil çalışmaları yürütülüyordu.

2018 sonunda proje ilerleme oranları:

Konya–Seydişehir: %95,1

Seydişehir–Antalya: %71

seviyesine ulaşmıştı.

Daha sonraki TCDD, KOP ve Ulaştırma Bakanlığı belgelerinde:

Konya–Seydişehir: 86 km

Seydişehir–Antalya: 165 km

olarak verilen iki kesimin proje çalışmalarının tamamlandığı açıkça belirtilmektedir.

2017–2019 döneminde ÇED süreci de tamamlandı ve Seydişehir resmî olarak hızlı demiryolu projesinin güzergâh ilçelerinden biri olarak kayıtlara geçti.

Ancak 2026 itibarıyla fizikî demiryolu inşaatı henüz başlamış değil.

⸻

100 yılı aşan bir Seydişehir demiryolu hikâyesi

Belgeler yan yana getirildiğinde dikkat çekici bir tablo ortaya çıkıyor.

1903: Alman mühendisleri Karaviran/Suğla ve Konya Ovası sulama koridorunu inceliyor.

1912: Eğirdir–Beyşehir demiryolu imtiyazı gündeme geliyor.

1914: Çumra–Beyşehir arasında sulama tesislerini takip edecek dar hat demiryolu öngörülüyor.

1920’ler: Seydişehir üzerinden Antalya’ya ulaşacak dekovil/demiryolu fikri gündeme geliyor.

1940: Eğirdir–Şarkikaraağaç–Beyşehir–Seydişehir–Çumra hattı açıkça planlanan demiryolları arasında yer alıyor.

1951: Rasih Kaplan projeyi yeniden kamuoyunun gündemine taşıyor.

2015: Seydişehir–Konya ve Seydişehir–Manavgat proje sözleşmeleri imzalanıyor.

2017–2019: ÇED süreci tamamlanıyor.

2020–2023: Konya–Seydişehir ve Seydişehir–Antalya mühendislik projeleri tamamlanıyor.

2026: Seydişehir hâlâ demiryolunu bekliyor.

Böylece Seydişehir’in demiryolu meselesinin yalnız günümüzün hızlı tren tartışması olmadığı; Osmanlı’nın son döneminden Cumhuriyet’e ve bugüne uzanan yaklaşık yüz yıllık bir ulaşım projesi tarihi bulunduğu ortaya çıkıyor.