SEYDİŞEHİR – Seydişehir’in modern şehirleşme hikâyesinin yalnızca Alüminyum Fabrikası’nın kuruluşuyla başladığı yönündeki yaygın kanaat, arşiv belgeleri ve dönem yayınları ışığında yeniden değerlendiriliyor.

Vilayet salnameleri, dönem gazeteleri, TBMM kayıtları, resmî kurum belgeleri ve yerel basın arşivleri üzerinde yapılan kapsamlı araştırma; Seydişehir’de modernleşme sürecinin 19. yüzyılın ikinci yarısına kadar uzandığını ortaya koyuyor.

Belediyeden eğitime, telgraftan telefona, sağlık hizmetlerinden elektriğe, içme suyundan ulaşıma ve yerel basına kadar pek çok alanda Seydişehir’in “ilkleri” yeniden tarihlendiriliyor.

Araştırmada bazı yaygın kabul gören tarihlerin ise belgeler ışığında değişmesi gerektiği görülüyor.

MODERN EĞİTİMİN TEMELLERİ 1860’LARDA ATILDI

Seydişehir’de modern Osmanlı eğitim sisteminin önemli kurumlarından biri olan rüştiyenin 1867–1868 yıllarında faaliyete geçtiği görülüyor.

Bu tarih, Seydişehir’de modern eğitim hamlesinin Cumhuriyet döneminden yaklaşık yarım asır önce başladığını gösteriyor.

SEYDİŞEHİR BELEDİYESİ 1871’DE KURULDU

Seydişehir Belediyesi’nin resmî tarihçesine göre belediye teşkilatı 1871 yılında kuruldu.

Ancak belediyenin ilk başkanının kim olduğu konusunda farklı kaynaklarda farklı isimler yer alıyor.

Belediye kaynaklarında Hüseyin Hüsnü Efendi adı öne çıkarken, bazı akademik çalışmalarda Hacı Ahmet Efendi ismi veriliyor.

İlk belediye başkanının kesin olarak belirlenmesi için belediye meclis defterleri ve Konya Vilayet Salnameleri üzerindeki araştırmalar sürdürülüyor.

TELGRAF SEYDİŞEHİR’E CUMHURİYET’TEN ÖNCE GELDİ

Seydişehir’in iletişim tarihinde de dikkat çekici bir gelişme ortaya çıktı.

1899 tarihli Konya Vilayet Salnamesi, Seydişehir’de telgrafhanenin bulunduğunu açıkça gösteriyor.

Buna göre telgraf hizmetinin Seydişehir’de en geç 1899 yılında faaliyette olduğu kesinleşiyor.

Araştırmacılar şimdi 1870’lerden 1899’a kadar yayımlanan Konya Vilayet Salnamelerini inceleyerek telgrafhanenin tam kuruluş yılını belirlemeye çalışıyor.

1906’DA SEYDİŞEHİR’DE DOKTOR VE ECZACI BULUNUYORDU

Araştırmanın en dikkat çekici sonuçlarından biri sağlık alanında ortaya çıktı.

1906 Konya Vilayet Salnamesi, Seydişehir’de:

• Belediye Tabibi Dr. Agop Efendi
• Eczacı Karnak Efendi

olduğunu gösteriyor.

Bu belge, Seydişehir’de modern sağlık hizmetleri ile eczacılık faaliyetlerinin sanılandan çok daha eski olduğunu ortaya koyuyor.

Bu nedenle daha önce kullanılan “Seydişehir’de ilk eczane 1950’de açıldı” şeklindeki bilginin yeniden değerlendirilmesi gerekiyor.

1917’DE DİSPANSER, ECZANE VE 10 YATAKLI REVİR

1917 tarihli sıhhî kayıtlar da dönemin Seydişehir’ine ilişkin önemli bilgiler içeriyor.

Kayıtlara göre şehirde;

• Hükümet tabibi,
• Belediye eczanesi,
• Dispanser,
• Askerlik dairesinde 10 yataklı revir

bulunuyordu.

Aynı kayıtlarda yaklaşık 1915 yılında diplomasız olarak faaliyet gösteren özel bir eczanenin kapatıldığı bilgisi de yer alıyor.

18 Haziran 1918 tarihli Takvim-i Vekayi ise Dr. Aktop Kulenderyan Efendi’nin Seydişehir Hükümet Tabipliğine tayin edildiğini bildiriyor.

TELEFON 1924 DEĞİL, 1923’TE SEYDİŞEHİR’DEYDİ

Seydişehir’in telefon tarihine ilişkin önemli bir düzeltme de araştırma kapsamında ortaya çıktı.

Daha önce telefonun Seydişehir’e 1924 yılında geldiği yönünde bilgiler kullanılırken, Babalık gazetesi kayıtları telefon cihazlarının ve hattın 1923 yılında Seydişehir’de bulunduğunu gösteriyor.

1923 yazında Seydişehir–Bağlama hattı üzerinden Beyşehir, Seydişehir, Saray ve Çumra arasında telefon haberleşmesi kurulmuştu.

Bu nedenle kronoloji şöyle şekilleniyor:

1923: Telefon cihazları ve hat

1924: Santralli manyetolu telefon sistemi

ELEKTRİK 1926’DA GELDİ

Seydişehir’de elektrik kullanımının başlangıcı da 1926 yılına uzanıyor.

Seydişehir Belediyesi’nin resmî kayıtlarına göre elektrik şehirde 1926 yılında sınırlı olarak kullanılmaya başlandı.

Yerel kaynaklarda elektriğin 29 Ekim 1926’da verildiği belirtilse de gün ve ay bilgisi henüz dönem gazeteleriyle kesin olarak doğrulanmış değil.

Ancak 1926 yılı, elektrik kullanımının başlangıcı açısından belirginleşmiş durumda.

VECİHİ HÜRKUŞ 12 KASIM 1931’DE SEYDİŞEHİR’E GELDİ

Türk havacılık tarihinin öncü isimlerinden Vecihi Hürkuş, 12 Kasım 1931 tarihinde Seydişehir’e geldi.

Dönem gazetelerinde Anadolu Ajansı mahreçli olarak yayımlanan habere göre Hürkuş, saat 13.00’te Seydişehir’e iniş yaptı.

Bu gelişme, Seydişehir’in Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki havacılık güzergâhları içerisinde de yer aldığını gösteriyor.

SEYDİŞEHİR HALKEVİ 1939’DA AÇILDI

Seydişehir Halkevi 19 Şubat 1939’da hizmete girdi.

Halkevinin ilk başkanının Fahriye Yalçın olması da dikkat çekici ayrıntılardan biri.

Kaynaklarda Halkevinin sahip olduğu eski akülü radyo aracılığıyla İkinci Dünya Savaşı haberlerinin halka dinletildiği bilgisi de yer alıyor.

Bu durum, Seydişehir’de toplu radyo dinleme kültürünün 1940’lı yılların ilk yarısında bulunduğunu gösteriyor.

İLK HASTANE 1947’DE AÇILDI

Seydişehir’de ilk hastanenin kuruluş çalışmaları 1946 yılında başladı.

Selçuk gazetesinin 9 ve 23 Ekim 1946 tarihli nüshalarında hastane çalışmalarına ilişkin haberler yayımlandı.

25 yataklı ilk hastane 1947 yılında tamamlandı.

Konya Valisi Necmettin Ergin, 4 Nisan 1947 tarihinde hastane inşaatını yerinde inceledi.

1949 yılında ise Seydişehir Sağlık Merkezi faaliyete geçirildi.

İLK ORTAOKUL 1 EKİM 1948’DE EĞİTİME BAŞLADI

Millî Eğitim Bakanlığının 18 Eylül 1948 tarihli açılış onayının ardından Mahmut Esat Ortaokulu, 1 Ekim 1948 tarihinde eğitim öğretime başladı.

Mahmut Esat Ortaokulu böylece Seydişehir’in ilk ortaokulu olarak tarihe geçti.

YEREL BASININ İLK ADIMLARI 1950’LERDE ATILDI

Seydişehir’de yerel basının başlangıcı için mevcut araştırmalarda en güçlü tarih 1955 olarak öne çıkıyor.

Yeni basın tarihi araştırmalarına göre Seydişehir Gazetesi, altı öğretmen tarafından çıkarıldı ve toplam 33 sayı yayımlandı.

Bazı arşiv kataloglarında 1956 tarihinin bulunması nedeniyle ilk nüshanın ortaya çıkarılmasıyla bu bilginin tamamen kesinleştirilmesi hedefleniyor.

SİNEMA VE SPORDA 1955–1956 DÖNEMİ

Seydişehir’de düzenli ticari sinema salonlarının en erken güçlü dönemi 1955–1957 yılları olarak görülüyor.

Atlas Sineması ile Seyyid Harun çevresindeki kapalı ve yazlık sinema salonlarının bu dönemde faaliyet gösterdiği belgelere yansıyor.

25–26 Haziran 1955 tarihlerinde düzenlenen büyük yağlı güreş organizasyonu da dönem gazeteleriyle belgelenmiş durumda.

Organize futbol açısından ise önemli tarih 20 Ağustos 1956.

Bu tarihte Gençler Birliği Kulübünün kurulmasıyla Seydişehir’de futbol daha kurumsal bir yapıya kavuştu.

MODERN İÇME SUYU ŞEBEKESİ 1960’LARDA KURULDU

Seydişehir’in modern içme suyu tarihinin de arşiv belgeleri sayesinde ayrıntılı biçimde ortaya çıkarıldığı belirtiliyor.

İller Bankası tarafından hazırlanan modern içme suyu tesisi 1962 yılında ihale ve yapım sürecine girdi.

Gerekli borular 30 Mart 1963’te temin edildi.

Ancak araştırmanın en önemli tarihleri arasında 20 Temmuz 1965 öne çıkıyor.

Bu tarihten itibaren yeni içme suyu tesisinden Seydişehir’de:

27 çeşmeye, 3 havuza ve elektrik santralinin soğutma havuzuna sürekli su verilmeye başlandı.

Söz konusu bilgiler TBMM ile İmar ve İskân Bakanlığı belgeleriyle doğrulanıyor.

Evlere doğrudan şebeke bağlantılarının ise geçici kabulün ardından 1965 yılı sonlarında ve sonrasında yaygınlaşmaya başladığı değerlendiriliyor.

SEYDİŞEHİR’DE KANALİZASYON 1965’TEN ÖNCE DE VARDI

1965 tarihli içme suyu kabul belgelerinde bazı su borularının mevcut “lağımlardan tecrit edilmesi” gerektiğine ilişkin ifadelerin bulunması önemli bir ayrıntı.

Bu ifade, Seydişehir’de 1965’ten önce atık su ve lağım hatlarının bulunduğunu kesin biçimde ortaya koyuyor.

Ancak bunun bugünkü anlamda merkezi ve kapsamlı bir kanalizasyon sistemi olup olmadığı ile ilk yapım tarihi konusunda araştırmalar devam ediyor.

OTOBÜS SEFERLERİ 1967’DEN DAHA ESKİ

Seydişehir’in ulaşım tarihinde de önemli bir düzeltme yapıldı.

Daha önce sözlü tarih çalışmalarında şehirde otobüsçülüğün 1967 civarında başladığı ifade ediliyordu.

Ancak 18 Nisan 1963 tarihli Seydişehir gazetesi, şehirde ayrıntılı otobüs tarifelerinin bulunduğunu gösteriyor.

1963 yılında Seydişehir’den;

• Konya’ya,
• Beyşehir’e,
• Bozkır’a,
• İzmir’e,
• Bostandere’ye,
• Ortakara­viran’a

düzenli otobüs seferleri yapılıyordu.

Böylece Seydişehir’de düzenli otobüs ulaşımının en geç 1963 yılında mevcut olduğu belgelenmiş oldu.

MODERN İMAR PLANI 1967–1969 DÖNEMİNDE

Devlet yatırım programlarında Seydişehir için 1967 başlangıç, 1969 bitiş tarihli imar planı projesi yer alıyor.

Bu kayıt, modern Seydişehir’in planlı şehirleşme döneminin 1960’ların sonlarında hız kazandığını gösteriyor.

ALÜMİNYUM FABRİKASI SEYDİŞEHİR’İN KADERİNİ DEĞİŞTİRDİ

Seydişehir’in modernleşme tarihinde en büyük kırılma noktalarından biri ise hiç kuşkusuz Alüminyum Tesisleri yatırımı oldu.

1967 yılında başlayan Alüminyum Tesisleri yatırımı, Seydişehir’i kısa sürede sanayi kentine dönüştüren büyük değişimin önünü açtı.

1973 yılında Türkiye’nin ilk endüstriyel alümina üretimi,

1974 yılında ise Türkiye’nin ilk birincil alüminyum üretimi Seydişehir’de gerçekleştirildi.

Böylece Seydişehir yalnızca bölgesel ölçekte değil, Türkiye sanayi tarihinde de önemli bir merkez haline geldi.

İLK LİSE 1970, SANAT ENSTİTÜSÜ 1971’DE

Seydişehir’de lise eğitimi 1970 yılında başladı.

Bir yıl sonra, 1971’de Seydişehir Sanat Enstitüsünün eğitim öğretime başlamasıyla teknik eğitim de gelişen sanayi yapısına paralel biçimde güç kazandı.

Yerel basın tarihinde de önemli bir gelişme yaşandı.

25 Eylül 1972’de Seydişehir Postası yayımlanmaya başladı.

YÜKSEKÖĞRETİM 1989’DA BAŞLADI

Seydişehir’de yükseköğretimin başlangıcı 1989 yılına uzanıyor.

Seydişehir Meslek Yüksekokulu, 1989 yılında Selçuk Üniversitesi bünyesinde kuruldu.

Aynı yıl yeni Devlet Hastanesi binasının geçici kabulü 12 Aralık 1989’da yapıldı.

Seydişehir’de yükseköğretim daha sonraki yıllarda da gelişerek 2010 yılında mühendislik fakültesinin kurulmasıyla yeni bir aşamaya geçti.

SEYDİŞEHİR’İN MODERNLEŞMESİ FABRİKADAN ÇOK ÖNCE BAŞLADI

Arşiv belgeleri ve dönem kaynakları birlikte değerlendirildiğinde ortaya çıkan tablo oldukça dikkat çekici:

Seydişehir’in modern şehir tarihi Alüminyum Fabrikası ile başlamadı.

Fabrika, yaklaşık bir asırdır devam eden modernleşme sürecini olağanüstü biçimde hızlandırdı ve şehri sanayi kentine dönüştürdü.

Ancak fabrikadan çok önce Seydişehir’de;

1860’ların sonunda modern eğitim,

1871’de belediye,

19. yüzyıl sonunda telgraf,

1906’da doktor ve eczacı,

1923’te telefon,

1926’da elektrik,

1939’da Halkevi,

1947’de hastane,

1950’lerde yerel basın, sinema ve organize spor,

1960’larda modern içme suyu ve şehir planlaması

gibi modern kent yaşamının temel unsurları bulunuyordu.

Bu açıdan bakıldığında Seydişehir’in hikâyesi yalnızca bir sanayi şehrinin hikâyesi değil; yaklaşık 150 yıllık kesintisiz bir modernleşme ve şehirleşme serüveni olarak karşımıza çıkıyor.

ARAŞTIRMA DEVAM EDİYOR

Seydişehir’in geçmişine ilişkin araştırmalar ise henüz tamamlanmış değil.

Özellikle;

• İlk telgrafın kesin kuruluş yılı,
• İlk postanenin kuruluş tarihi,
• İlk merkezi kanalizasyon sistemi,
• İlk otomobil,
• İlk otobüs,
• İlk benzin istasyonu,
• İlk noter,
• İlk fotoğrafçı,
• İlk matbaa,
• İlk televizyon

gibi başlıklarda dönem gazeteleri ve arşiv belgeleri üzerindeki çalışmalar sürdürülüyor.

Araştırmanın tamamlanmasıyla Seydişehir’in son 150 yıllık değişiminin çok daha ayrıntılı bir kronolojisinin ortaya çıkarılması hedefleniyor.

BAŞLICA KAYNAKLAR

Araştırmada Konya Vilayet Salnameleri, Babalık, Selçuk, Yeni Konya ve Seydişehir gazeteleri, Takvim-i Vekayi, TBMM zabıtları ve yazılı soru belgeleri, Seydişehir Belediyesi, DSİ, İller Bankası ve İmar ve İskân Bakanlığı kayıtları, Necmettin Erbakan Üniversitesi, Konya Eczacı Odası, Seydişehir yerel basın arşivleri ve ilgili akademik çalışmalar başta olmak üzere çok sayıda kaynak değerlendirildi.