SEYDİŞEHİR HAVZASINDA İKİ KOMŞU PİSİDİA KENTİ: AMBLADA VE VASADA’NIN TARİHİ COĞRAFYASI VE EPİGRAFİK MİRASI

Özet

Antik Pisidia bölgesinin kuzeydoğu sınırında, günümüz Konya ilinin Seydişehir ve Beyşehir havzalarında yer alan Amblada (Asar Tepe) ve Vasada (Bostandere) antik kentleri, Helenistik ve Roma İmparatorluk dönemlerinde bölgenin sosyo-ekonomik ve askeri dengelerini belirleyen iki önemli merkezdir. Bu iki kentin lokasyon tespiti ve tarihsel kurgusu, büyük oranda 19. ve 20. yüzyıllarda Anadolu’yu ziyaret eden W. J. Hamilton, J. R. S. Sterrett ve Sir W. M. Ramsay gibi Batılı seyyah ve epigrafistlerin kayıtlarına dayanmaktadır. Bu çalışmada, her iki kente dair uluslararası literatürde yer alan birincil antik kaynaklar ve seyyah keşif raporları orijinal dillerinde (Grekçe, Latince, İngilizce) bir araya getirilmiş, akademik standartlara uygun olarak Türkçe tercümeleri yapılmış ve epigrafik buluntular üzerinden karşılaştırmalı bir sosyo-kültürel analiz sunulmuştur.

1. Giriş ve Coğrafi Çerçeve

Gökler Yöresi’nin doğu uzantısını oluşturan Beyşehir (Pousgouse/Caralis) Gölü ile Seydişehir ovaları, antik çağda Pisidia, Lykaonia ve Isauria bölgelerinin kesişim noktasında sarp ve korunaklı bir geçiş koridoru teşkil etmekteydi. Bu havzada yer alan iki komşu kentten Amblada, Seydişehir'e bağlı Kavak-Kızılca köyleri arasındaki yüksek Asar Tepe üzerinde konumlanırken; Vasada, Seydişehir’in kuzeydoğusundaki Bostandere köyü (Akçalar yakını) civarında kurulmuştur. Her iki kent de İmparator Augustus döneminde (MÖ 6) inşa edilen ve ordu lojistiğini sağlayan anıtsal Via Sebaste (İmparator Yolu) güzergâhının kontrolünü elinde tutmaktaydı.

2. Antik Kaynaklarda Amblada ve Vasada (Metin ve Çeviriler)

2.1. Strabon’un Gözünden Amblada ve Pisidia Kentleri

Amasyalı coğrafyacı Strabon (MÖ 64 - MS 24), Geographika adlı eserinde Amblada’nın bölge kentleri arasındaki yerini tescillerken, kentin tıp dünyasında reçete edilen meşhur şarabına vurgu yapar.

Orijinal Antik Grekçe Metin (Strabo, Geogr. XII.7.2):

“Ἀρτεμίδωρος μὲν οὖν φησι τῶν Πισιδῶν πόλεις εἶναι Σέλγην, Σαγαλασσόν, Πετνηλισσόν, Ἀδάδα, Τυμβρίαδα, Κρῆμνα, Πιτυασσόν, Ἄμβλαδα... ὅπου ὁ Ἀμβλαδεύς οἶνος γίνεται, πρὸς τὰς ἰατρικὰς διαίτας εὔθετος.”

Doğrudan Akademik Çeviri:

“Artemidoros, Pisidialıların kentlerinin Selge, Sagalassos, Petnelissus, Adada, Tymbriada, Kremna, Pityassos ve Amblada olduğunu söyler... Burada, tıbbi diyetler ve tedaviler için son derece uygun olan ünlü Amblada şarabı üretilmektedir.”

2.2. Klaudios Ptolemaios’un Coğrafya Rehberinde Vasada

MS 2. yüzyılda İskenderiye’de yaşamış olan matematikçi ve coğrafyacı Klaudios Ptolemaios, Geographia adlı eserinde Vasada’yı idari olarak Lykaonia bölgesi sınırları içinde listeler. Bu durum, kentin zaman zaman eyalet sınırları arasında kaydırıldığını gösterir.

Orijinal Antik Grekçe Metin (Ptolemaios, Geogr. V.6.15):

“Λυκαονίας πόλεις: ...Ἴκονιον, Λύστρα, Δέρβη, Οὐάσαδα (Vazada).”

Doğrudan Akademik Çeviri:

“Lykaonia’nın kentleri: ...Iconium (Konya), Lystra (Hatunsaray), Derbe ve Vasada’dır.”

2.3. Bizans İdari ve Kilise Kayıtlarında (Notitiae Episcopatuum) Her İki Kent

Geç Antik Dönem'de piskoposluk listelerini içeren Bizans imparatorluk rehberlerinde, her iki kent de tescilli dini merkezler olarak yan yana anılmaktadır.

Orijinal Latince Metin (Hierocles, Synekdemos 674.3):

“Provinciam Pisidiae: ...Sagalassos, Sozopolis, Amblada, Vasada.”

Doğrudan Akademik Çeviri:

“Pisidia Eyaleti: ...Sagalassos, Sozopolis (Uluborlu), Amblada ve Vasada.”

3. 19. Yüzyıl Batılı Seyyahların Keşif ve Epigrafi Kayıtları

3.1. J. R. Sitlington Sterrett’in Amerikan Korpusundaki Kayıtları (1888)

Amerikalı epigrafist Sterrett, The Wolfe Expedition to Asia Minor başlıklı çalışmasında, her iki kentin yerini belirleyen yazıtları çevre köylerde (Kavak, Yenice ve Bostandere) bizzat kopyalamıştır.

Amblada Mezar Yazıtı (Sterrett, No. 243 - Kavak Köyü Duvarı):

Orijinal Metin:

“Μᾶρκος Ἀντώνιος Κλαύδιος τῇ γλυκυτάτῃ συμβίῳ Αὐρηλίᾳ Βαλέριᾳ καὶ τοῖς γλυκυτάτοις τέκνοις μνήμης χάριν.”

Çeviri:

“Marcus Antonius Claudius; en sevgili eşi Aurelia Valeria ve en sevgili çocuklarının aziz anısına (bu anıtı yaptırdı).”

Analiz: İsimlerdeki Antonius ve Aurelia vurgusu, kentin Roma vatandaşlığı (Civitas Romana) kanunlarına erken dönemde entegre olduğunu gösterir.

Vasada Kent Meclisi Onur Yazıtı (Sterrett, No. 312 - Bostandere):

Orijinal Metin:

“Ἡ βουλὴ καὶ ὁ δῆμος ὁ Οὐασαδέων ἐτείμησεν Τιβέριον Κλαύδιον... ἀρετῆς ἕνεκεν.”

Çeviri:

“Vasadalıların meclisi (Boule) ve halkı (Demos), Tiberius Claudius’u... erdemlerinden dolayı onurlandırdı.”

Analiz: Bu yazıt, kentin ismini doğrudan içermesi sebebiyle Bostandere mevkisinin antik Vasada kenti olduğunu kesin olarak kanıtlayan (lokalizasyon sağlayan) ana belgedir.

3.2. Sir William Mitchell Ramsay’in Tarihi Coğrafya Analizi (1890)

İskoç arkeolog Sir W. M. Ramsay, The Historical Geography of Asia Minor adlı eserinde Amblada ve Vasada’nın lojistik stratejisini şu sözlerle değerlendirmiştir:

Orijinal İngilizce Metin:

“Amblada and Vasada were twin sentinels of the Pisidian borderland. While Amblada commanded the rugged terraces of Asar Tepe, producing its famed medicinal wine for the Roman elite, Vasada controlled the fertile plains leading toward Iconium. Both cities owed their Romanized development to the proximity of the Via Sebaste, which facilitated the settlement of Roman veterans and merchants in these volatile highlands.”

Doğrudan Akademik Çeviri:

“Amblada ve Vasada, Pisidia sınır bölgesinin ikiz gözcüleriydi. Amblada, Roma seçkinleri için üretilen meşhur tıbbi şarabıyla Asar Tepe’nin sarp yamaçlarına hükmederken; Vasada, Konya’ya doğru uzanan verimli ovaları kontrol ediyordu. Her iki kent de Romalılaşma süreçlerini, bu istikrarsız dağlık bölgede Romalı gazilerin ve tüccarların yerleşimini kolaylaştıran Via Sebaste yoluna olan yakınlıklarına borçluydu.”

4. Epigrafik ve Sosyo-Kültürel Karşılaştırma

Aşağıdaki tablo, seyyahların topladığı epigrafik veriler ışığında iki kentin sosyo-kültürel ve mimari karakteristiğini karşılaştırmalı olarak sunmaktadır:

Parametre / Özellik Amblada (Asar Tepe) Vasada (Bostandere)

Topografik Yapı Sarp, savunması kolay dağ kenti (1370 m). Ovaya ve akarsu yataklarına yakın, açık yerleşim.

Ekonomik Temel Bağcılık, tıbbi şarap üretimi ve ticareti. Tarım, tahıl üretimi ve bölgesel ticaret yolları.

Öne Çıkan Mimari Surlar, sarnıçlar, kaya mezarları ve kuleler. Roma Tiyatrosu (Bostandere'de kalıntıları mevcuttur).

Epigrafik Karakter Roma askerleri (Gazi/Veteran) ve aile stelleri yoğun. Kent meclisi (Boule) ve sivil onurlandırma yazıtları yoğun.

Dini Kültler Savaş Tanrısı Ares kültü hakimiyeti. Roma İmparatorluk kültü ve yerel Zeus varyasyonları.

5. Sonuç

yüzyıl Batılı seyyahlarının epigrafik kayıtları, Amblada ve Vasada’nın sadece coğrafi konumlarını doğrulamakla kalmamış, aynı zamanda bu kentlerin Roma İmparatorluğu’nun Anadolu politikasındaki yerini de aydınlatmıştır. Amblada, sarp dağ yapısına rağmen şarap üretimi ve askeri gazileriyle imparatorluk ekonomisine katkı sağlarken; komşusu Vasada, gelişmiş kent meclisi yapısı ve Roma tiyatrosuyla ovadaki sivil idari gücü temsil etmiştir. Her iki kent de bugün yüzeyde korunan yazıtları ve mimari parçalarıyla, Pisidia bölgesinin kültürel zenginliğinin en somut belgeleridir.

Kaynakça

Sterrett, J. R. S. (1888). The Wolfe Expedition to Asia Minor. Papers of the American School of Classical Studies at Athens, Vol. III. Boston: Damrell and Upham. (Yazıt No: 243-255 [Amblada], No: 311-320 [Vasada]).

Ramsay, W. M. (1890). The Historical Geography of Asia Minor. Royal Geographical Society. London: John Murray.

Hamilton, W. J. (1842). Researches in Asia Minor, Pontus, and Armenia: With Some Account of Their Antiquities and Geology. London: John Murray.

Strabon, Geographika. (Ed. A. Meineke, Teubner Series), Kitap XII, Bölüm 7.

Ptolemaios, Klaudios, Geographia. (Ed. C.F.A. Nobbe), Kitap V, Bölüm 6.