HANS-HERMANN GRAF VON SCHWEINITZ’İN 1905 SEYDİŞEHİR–SUĞLA SEYAHATİ

Özgün Kaynak, Tam Türkçe Metin ve Tarihî-Coğrafi Açıklamalar

Birincil kaynak:

Hans-Hermann Graf von Schweinitz, In Kleinasien. Ein Reitausflug durch das Innere Kleinasiens im Jahre 1905, Berlin: Dietrich Reimer (Ernst Vohsen), 1906.

Seyahat tarihi: Haziran 1905

Yayın tarihi: 1906

İlgili ana sayfalar: yaklaşık s. 37–41 ve devamındaki güzergâh bölümü.

⸻

I. BEYŞEHİR’DEN SEYDİŞEHİR’E

Schweinitz, Beyşehir’deki ziyaretini tamamladıktan sonra Seydişehir’e doğru hareket ettiğini anlatır.

Türkçe metin

Beyşehir ziyaretimizin ardından Beyşehir Gölü’nün batısında bulunan Seydişehir’e doğru hareket ettik. Oraya varacağımız daha önce telgrafla bildirilmiş ve bizim için bir ev hazırlanmıştı.

Bizi kaymakam karşıladı.

Bütün öğleden sonramızı ziyaretçilerle geçirdik.

Burada da Türk askerleri bulunuyordu.

Kaynak notu

Bu bölüm Schweinitz’in özgün eserinde s. 37 civarına bağlanmaktadır.

Tarihî önemi

Bu kısa pasaj 1905 Seydişehir’i için üç ayrı bilgi vermektedir:

1. Seydişehir’e gelecek yabancı misafirler hakkında merkezî veya yerel makamlara önceden telgraf çekilebilmektedir.

2. Seydişehir kaymakamı Schweinitz’i bizzat karşılamaktadır.

3. Kasabada Osmanlı askerî birliği veya askerî personel bulunmaktadır.

Bunlar Seydişehir’in XX. yüzyıl başındaki idarî yapısını anlamak bakımından doğrudan seyyah tanıklığıdır.

⸻

II. SUĞLA MÜHENDİSLERİNİN BAŞINDAKİ HÖFFELMANN

Türkçe metin

Akşamın geç saatlerinde Suğla Gölü çevresinde çalışan mühendislerin yöneticisi olan Hollandalı Höffelmann bizi ziyaret etti.

Bu tek cümle son derece değerlidir.

Schweinitz’in ziyaret ettiği tarihte Suğla çevresinde yalnız araştırma yapan birkaç kişi değil, belli bir teşkilat içinde çalışan mühendisler grubu bulunmaktadır.

Başlarında Schweinitz’in Höffelmann şeklinde kaydettiği bir Hollandalı vardır.

Bu faaliyetler, daha sonra Beyşehir Gölü–Çarşamba Çayı–Suğla–Konya Ovası sistemini kapsayacak büyük sulama projesinin hazırlık çalışmalarıyla ilişkilidir.

⸻

III. ERTESİ SABAH “VERVELID”E

Schweinitz ertesi sabah Seydişehir yakınındaki eski yerleşim alanını ziyaret eder.

Türkçe metin

Ertesi gün öğleden önce Vervelid şehrine bir gezi yaptık.

Burada eski zamanları artık yalnız kalıntılar hatırlatıyordu.

Bugün burası sebze ve meyve bahçeleriyle kaplıydı.

Üzüm bağları ve ceviz ağaçları vardı.

Burada ayrıca kükürtlü bir su ve bir hamam gördük.

Bu pasaj Seydişehir tarihî coğrafyası bakımından metnin en önemli bölümlerinden biridir.

⸻

IV. “VERVELID” NE DEMEKTİR?

Schweinitz’in Vervelid biçiminde verdiği ad aslında yalnız onun seyahatnamesinde görülen bir isim değildir.

Seyyid Hârûn Velî hakkındaki Makālât geleneğinde eski şehrin adı:

Vervelid

ve bazı nüshalarda:

Velvelid

biçiminde geçmektedir.

Akademik çalışmalarda buranın çevredeki Elita harabeleriyle ilişkilendirildiği görülmektedir.

Dolayısıyla Schweinitz’in 1905 yılında kullandığı “Vervelid” adının, bölgede yüzyıllardır devam eden eski bir yer adı geleneğini yansıtması kuvvetle muhtemeldir.

Önemli düzeltme

“Vervelid = Ilıca Tepesi” ifadesini doğrudan Schweinitz’in arkeolojik teşhisiymiş gibi vermek doğru değildir.

Daha güvenli formül şudur:

Schweinitz’in Vervelid diye kaydettiği eski yerleşme, sonraki araştırmalarda Seydişehir’deki Ilıca/Elita harabeleri çevresiyle ilişkilendirilmiştir.

⸻

V. SEYDİŞEHİR’E DÖNÜŞ VE KAYMAKAM ZİYARETİ

Türkçe metin

Şehre döndükten sonra kaymakama resmî bir ziyaret yaptık.

Schweinitz böylece ilk karşılamadan sonra ayrıca resmî ziyarete gitmektedir.

Bu ayrıntı, seyahatin Osmanlı makamlarının bilgisi ve himayesi altında gerçekleştiğini gösteren küçük fakat önemli bir kanıttır.

⸻

VI. ÜÇ SAAT SONRA GÖJÜK

Türkçe metin

Öğleden sonra yola çıktık.

Üç saatlik bir yolculuğun sonunda Göjük köyüne geldik.

Göjük, gölün kuzeyinde bulunan bir tepenin üzerine kurulmuştu.

Su seviyesi yükseldiği zaman köy bir ada hâline dönüşüyordu.

Schweinitz’in yazdığı Göjük, bugünkü Gökhüyük ile ilişkilendirilmektedir.

Bu pasaj XX. yüzyılın başındaki Suğla havzasının doğal durumunu gösterir.

Bugün karada görülen alanların 1905’te dönemsel olarak sular altında kaldığı anlaşılmaktadır.

⸻

VII. GÖKHÜYÜK YANINDA MÜHENDİS KAMPI

Türkçe metin

Tepenin yakınında mühendislerin kampı bulunuyordu.

Burada dört veya beş çadır vardı.

Bunlardan birisi bizim için ayrılmıştı.

Burada çok güzel zaman geçirdik.

Özellikle kampın sorumlusu bizimle yakından ilgilendi.

Bu, Suğla sulama araştırmalarının sahadaki fizikî varlığına ilişkin son derece canlı bir tanıklıktır.

Mühendisler otel veya daimî bir yapıda değil:

Suğla kıyısında kurulmuş çadır kampında çalışmaktadır.

⸻

VIII. SUĞLA GÖLÜ’NE KAYIKLA AÇILDILAR

Schweinitz’in özgün eserinde bu bölüm s. 39 dolaylarına bağlanmaktadır.

Türkçe metin

Mühendisler bizim için iki kayık hazırladılar ve göle açıldık.

Ardından Schweinitz çok önemli bir gözlem yapar:

Suğla Gölü elimizde bulunan haritada gösterildiği gibi değildi.

Kıyılarında sazlıklar büyümüştü.

Bu cümle tarihî kartografya açısından dikkat çekicidir.

Demek ki 1905’te kullanılan harita ile arazide görülen gerçek göl sınırı örtüşmemektedir.

Bunun en önemli nedeni Suğla’nın olağanüstü değişken su rejimidir.

⸻

IX. “GÖLÜN EN İLGİNÇ TARAFI ARVANA İDİ”

Türkçe metin

Gölün en ilginç tarafı Arvana tarafıydı.

Burası Beyşehir Gölü’nü andırıyordu ve burada bir de çağlayan görünümünde su hareketi vardı.

Buradaki Arvana, Suğla Gölü’nün karstik su sisteminin anlaşılması açısından kilit yerlerden biridir.

⸻

X. SAZLIKLARIN ARASINDA BİR SAAT

Türkçe metin

Kamışları ve sazlıkları geçmek bir saatimizi aldı.

Bundan sonra yaklaşık iki saat daha gittik ve Arvana kıyısına ulaştık.

Bu bilgi, 1905 Suğla Gölü’nün kıyılarında ne kadar geniş sazlık kuşak bulunduğunu açıkça göstermektedir.

Arvana kıyısına doğrudan açık su üzerinden ulaşılmamaktadır.

Önce yaklaşık bir saat boyunca kamışlık bölgesi geçilmektedir.

⸻

XI. ARVANA’DA “SU KAYBOLUYORDU”

Schweinitz’in özgün eserinde bu anlatı s. 40 dolaylarına bağlanmaktadır.

Türkçe metin

Burada su kayboluyordu.

Yanımızdaki rehber, kuvvetli su akımının daha aşağıda, yer altında devam ettiğini söyledi.

Bu cümle Arvana düden sisteminin 1905 tarihli doğrudan gözlemlerinden biridir.

Schweinitz bilimsel bir hidrojeoloji çalışması yapmıyor olsa da gördüğü olgu nettir:

Su yüzeyden kaybolmakta ve yeraltındaki karstik sisteme geçmektedir.

⸻

XII. “ARVANA’DA MÜKEMMEL BİR MANZARA”

Türkçe metin

Arvana köyünde ve çevresinde mükemmel bir manzara vardı.

Schweinitz’in anlatısı burada sıradan bir teknik rapordan çıkarak seyahatname üslubuna döner.

Arvana’nın doğal çevresinden açıkça etkilendiği görülmektedir.

⸻

XIII. SU SEVİYESİNİN İKİ METRE ÜZERİNDE İZLER

Seyahatnamenin Suğla tarihi bakımından belki de en kıymetli cümlesi şudur:

Göl kıyısında, mevcut su seviyesinin iki metre kadar üzerinde dahi su izleri görülüyordu.

Bu doğrudan arazi gözlemi, Suğla’nın su seviyesinin çok büyük oynamalar gösterdiğini kanıtlayan tarihî bir tanıklıktır.

Daha sonraki jeomorfoloji çalışmalarında da Suğla havzasındaki göl seviyesinin tarih boyunca ciddi değişimler geçirdiği ortaya konulmuştur.

⸻

XIV. SUĞLA KAYIKÇILARININ RÜZGÂR KORKUSU

Türkçe metin

Bu gölde kayık kullananlar en küçük kötü hava şartından dahi korkuyorlardı.

Bizim kayıklarımızı kullanan adamlar da hafif bir rüzgâr çıkınca Arvana’dan ayrılmak istemediler.

Eşim ise dalgalardan memnun olmuştu.

Fakat ona böyle bir durumda sevinmemesi gerektiğini söylediler.

Genç kayıkçının gözlerinde korkuyu okuyabiliyordum.

Bu, Suğla’nın yalnızca sazlık ve sığ bir sulak alan olmadığını; hava bozulduğunda küçük tekneler için gerçek tehlike oluşturabildiğini göstermektedir.

⸻

XV. ESKİ SEYDİŞEHİR KAYMAKAMI DA YANLARINDAYDI

Schweinitz burada çok önemli başka bir ayrıntı verir:

Daha sonra yanımıza son derece zeki bir adam verdiler.

Bu kişi daha önce Seydişehir Kaymakamı olarak görev yapmıştı ve bu nedenle çevreyi çok iyi biliyordu.

Bu kişinin kimliği ayrıca araştırılmalıdır.

1905 öncesindeki Seydişehir kaymakamları listesiyle Schweinitz’in seyahat tarihi karşılaştırıldığında adı tespit edilebilir.

Bu bilgi Seydişehir yöneticileri kronolojisi açısından ayrıca değerlidir.

⸻

XVI. GÖL ÇEKİLİNCE TOPRAK KAPMA YARIŞI

Özgün eserde bu bölüm s. 41 dolaylarına bağlanmaktadır.

Türkçe metin

Kaymakamın bize anlattığına göre göl çekildiği zaman insanlar buraya geliyor ve kendilerine yer tutuyorlardı.

Kim bir yeri önce ele geçirirse orası onun ekim alanı oluyordu.

İnsanlar burada yer elde edebilmek için çadırlarda bekliyorlardı.

Göl çekildikten sonra geride kalan topraklar son derece verimli oluyordu.

Bu kayıt Suğla’nın yalnız bir göl olmadığını gösteriyor.

Göl aynı zamanda mevsimsel olarak genişleyen ve daralan:

tarım arazisi üretme sistemi gibidir.

Su çekilir.

Yeni toprak ortaya çıkar.

Halk kıyıda bekler.

Açılan verimli göl tabanı ekilir.

Bu uygulamanın Osmanlı arazi hukuku ve yerel örf açısından ayrıca araştırılması gerekir.

⸻

XVII. SCHWEINITZ’İN ASIL MERAKI: SULAMA PROJESİ

Türkçe metin

Bütün bunlar anlatılırken benim ilgimi daha çok sulama projesi çekiyordu.

Konya’da bize sulama projesinin büyük bir gizlilik içinde yürütüldüğünü söylemişlerdi.

Burada ise mühendislerle çalışmaları hakkında konuşma fırsatı bulduk.

Bu cümle Schweinitz’in seyahatinin amaçlarını anlamak için önemlidir.

Yazar yalnız tarihî eserleri ve manzarayı seyretmemektedir.

Özellikle:

* sulama,

* mühendislik,

* tarım,

* ekonomik potansiyel,

* ulaştırma,

* Alman ve Avrupa yatırımları

gibi meselelerle de yakından ilgilenmektedir.

⸻

XVIII. PROJENİN ÖNÜNDEKİ EN BÜYÜK ENGEL: DÜDENLER

Mühendislerin Schweinitz’e aktardığı temel sorun Suğla çevresindeki doğal su kaçaklarıdır.

Su, karstik boşluklardan yeraltına gitmektedir.

Schweinitz’in Arvana’da bizzat gördüğü “suyun kaybolması” olgusu, mühendislerin karşılaştığı temel meselelerden biridir.

Buradaki gözlem daha sonraki bilimsel araştırmalarla da uyumludur: Suğla havzası güçlü karstik özelliklere sahiptir ve su seviyesi tarih boyunca büyük değişiklikler göstermiştir.

⸻

XIX. “300 YIL ÖNCE DE BENT YAPILMIŞTI”

Schweinitz’e anlatılan en ilginç tarihî bilgilerden biri burada ortaya çıkar.

Türkçe anlamı

Bölge insanlarının suları kontrol altına alma ve sulamada kullanma çabalarının yeni olmadığı belirtilir.

Schweinitz’e anlatıldığına göre:

yaklaşık 300 yıl önce Arvana önünde bir bent yapılmasına teşebbüs edilmişti.

Ayrıca:

yaklaşık 80 yıl önce kanallar açılarak başka bir su düzenleme girişimi yapılmıştı.

Fakat bu çalışmalar:

* yeterli sermayenin bulunmaması,

* teknik imkânların sınırlılığı,

* gerekli mühendislik bilgisinin yetersizliği

gibi sebeplerle sonuçlandırılamamıştı.

⸻

XX. BU BİLGİNİN ARŞİV KARŞILIĞI VAR MI?

Burada Schweinitz’in sözünü ettiği gelenek özellikle önemlidir.

Çünkü Suğla havzasıyla ilgili Osmanlı döneminde gerçekten de çok daha eski su kontrolü ve düden müdahaleleri bulunduğunu gösteren araştırmalar vardır.

Örneğin XVIII–XIX. yüzyıllarda:

* düdenlerin açılması veya kapatılması,

* taşkınların önlenmesi,

* göl tabanında tarım yapılması,

* suyun Konya Ovası tarafına aktarılması

konularında çeşitli teşebbüslerin bulunduğu bilinmektedir.

Dolayısıyla Schweinitz’in duyduğu “80 yıl önce kanal açılması” anlatısı tamamen temelsiz görünmemektedir.

Ancak “300 yıl önce Arvana bendinin yapılması” kaydı ayrıca Osmanlı arşivinden doğrulanmalıdır.

⸻

XXI. BALIKLAVA’YA DOĞRU

Gökhüyük–Suğla–Arvana incelemesinden sonra yolculuk devam eder.

Schweinitz daha sonra Balıklava tarafına geçer.

Bu güzergâh Seydişehir–Suğla–Konya Ovası tarihî yol bağlantısını anlamak bakımından da ayrıca incelenmelidir.

⸻

XXII. DİNÎ HAYAT ÜZERİNE GÖZLEMLERİ

Balıklava çevresinde Schweinitz ezan okunurken halkın davranışlarını gözlemler.

Bazı insanların işlerine devam ettiğini, bazı köylülerin tarlalarında ibadet ettiğini yazar ve bunu Aden’de gördüğü Müslüman toplumlarla kıyaslar.

Bu bölüm okunurken metodolojik bir ayrım gereklidir.

Schweinitz burada ölçülebilir bir idarî veri sunmamaktadır.

Kendi:

Avrupalı, Alman ve dönemin oryantalist gözlem çerçevesinden

toplumsal yorum yapmaktadır.

Dolayısıyla bu bölüm “1905 Seydişehir halkı dinsizdi” gibi bir sonuca kesinlikle dönüştürülemez.

Üstelik seyahat yaz aylarında, tarımsal faaliyetlerin yoğun olduğu dönemde gerçekleşmektedir.

⸻

XXIII. SCHWEINITZ’İN METNİNDEN ÇIKAN 1905 SEYDİŞEHİR HARİTASI

Metni bütünüyle değerlendirdiğimizde şu güzergâh ortaya çıkmaktadır:

Beyşehir

→ Seydişehir

→ Vervelid/Elita-Ilıca çevresi

→ Seydişehir

→ Göjük/Gökhüyük

→ Suğla Gölü

→ Arvana

→ tekrar göl çevresi

→ Balıklava

→ Konya Ovası istikameti

Bu güzergâh yalnız bir seyahat rotası değildir.

Aynı zamanda 1905 Seydişehir bölgesinin:

* idarî,

* hidrolojik,

* tarımsal,

* arkeolojik,

* ulaşım

coğrafyasını birleştiren bir hat niteliğindedir.

⸻

XXIV. KAYNAK KRİTİĞİ: NELER KESİN, NELER HENÜZ TEYİT GEREKTİRİYOR?

Birincil kaynaktan güçlü biçimde sabitlenenler

1905’te Schweinitz Seydişehir’e gelmiştir.

Seydişehir kaymakamı tarafından karşılanmıştır.

Kasabada Türk askerleri bulunduğunu kaydetmiştir.

Höffelmann adlı bir mühendisle görüşmüştür.

Vervelid adını verdiği eski yerleşme alanını ziyaret etmiştir.

Göjük/Gökhüyük’e gitmiştir.

Suğla Gölü’nde kayıkla dolaşmıştır.

Arvana’da suyun kaybolduğu yeri görmüştür.

Kıyıda mevcut su seviyesinden yaklaşık iki metre yukarıdaki su izlerini kaydetmiştir.

Göl çekildikten sonra açılan verimli toprakların ekildiğini aktarmıştır.

⸻

İkinci bir kaynakla doğrulanması gerekenler

Vervelid’in tam lokalizasyonu.

Schweinitz’in Höffelmann diye yazdığı mühendisin tam adı ve görevi.

Schweinitz’in yanında bulunan eski Seydişehir kaymakamının kimliği.

Yaklaşık 300 yıl önce Arvana’da yapıldığı söylenen bendin tarihi.

Yaklaşık 80 yıl önce açıldığı söylenen kanalların Osmanlı arşiv belgeleri.

Bunlar Seydişehir tarihinin yeni ve özgün araştırma başlıklarıdır.

⸻

XXV. KAYNAKÇA

Birincil kaynak

Schweinitz, Hans-Hermann Graf von. In Kleinasien: Ein Reitausflug durch das Innere Kleinasiens im Jahre 1905. Berlin: Dietrich Reimer (Ernst Vohsen), 1906.

Türkçe modern basım

Schweinitz, Hans-Hermann Graf von. At Sırtında Küçük Asya: Bir Alman Subayının Anadolu Notları, 1905. Çev. Şahzâde Şenay Ataç, yay. haz. Ahmet Yasin Çomoğlu. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2024.

Akademik aktarım

Çaycı, Ahmet (haz.). Seyahatnamelerde Konya. Konya: Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, 2016.

Muşmal, Hüseyin – Uslu, Ferihan – Çolak, Fatma. “Osmanlı’nın Son Dönemlerinde Bazı Alman Seyyahlara Göre Konya.” İçinde Seyahatnamelerde Konya, haz. Ahmet Çaycı, Konya, 2016.

Hızlı, Kasım. “1905 Yılında Küçük Asya’da At Sırtında Seyahat: Hans Hermann Schweinitz ve Eşinin Anadolu Seyahati.” Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 4/6 (2018), 82–88.

Vervelid için karşılaştırma

Seyyid Hârûn Velî’nin Makālât geleneğinde ad Vervelid/Velvelid biçimleriyle geçmektedir. Modern akademik çalışmalarda yer Elita harabeleriyle ilişkilendirilmektedir.

⸻

SONUÇ

Hans-Hermann von Schweinitz’in birkaç sayfalık Seydişehir anlatısı, aslında 1905 yılına ait küçük bir Seydişehir–Suğla arşivi niteliğindedir.

Metinde aynı anda:

bir Osmanlı kaymakamını,

Seydişehir’deki askerleri,

Vervelid harabelerini,

bağ ve ceviz bahçelerini,

kükürtlü suyu,

hamamı,

Gökhüyük’ün ada hâline gelişini,

mühendislerin çadır kampını,

Suğla’nın sazlıklarını,

Arvana düdenlerini,

iki metre yüksekliğindeki eski su izlerini,

kayıkçıları,

göl tabanında arazi bekleyen çiftçileri

ve büyük sulama projesinin hazırlıklarını

görüyoruz.

Bu nedenle Schweinitz’in 1905 anlatısı, Seydişehir Tarihi için yardımcı bir seyahatname değil, doğrudan kullanılabilecek birincil kaynaklardan biridir.