Evlerine kayıkla döndüler: 1911’de Suğla Gölü taşınca Gökhüyük’te ne yaşandı? Özel haber
Suğla Gölü 1911 baharında yükseldiğinde, Seydişehir’in Gökhüyük köyünden yaklaşık 205 kişi komşu köylerdeki akrabalarının yanına ya da yayla kulübelerine sığınd…
Suğla Gölü 1911 baharında yükseldiğinde, Seydişehir’in Gökhüyük köyünden yaklaşık 205 kişi komşu köylerdeki akrabalarının yanına ya da yayla kulübelerine sığındı. Bu imkânı bulamayan bazı köylüler, geceyi yüksek kesimlerdeki evlerde geçirmek için akşamları kayıkla köye dönüyordu. Oysa Seydişehir Kaymakamlığı, daha bir yıl önce Konya’ya telgraf çekmiş, gelecek yıl aynı felaketin yaşanmaması için önlem istemişti.


SEYDİŞEHİR — 1911 taşkınında Aşağı Karaviran halkı evlerini boşaltınca sığınacak yeri komşusu Orta Karaviran’da buldu. Fakat kapısını açan köy de aynı taşkından zarar görmüştü. Orta Karaviran’da su henüz evlere ulaşmamıştı ama ekili tarlalar, bağlar ve bahçeler gölün altında kalmıştı. Suğla kıyısında bir köy, kendi hasadını kaybederken ötekinin insanlarını barındırıyordu.
Gökhüyük’te geceyi geçirecek bir ev aramak

Tarihçi Hüseyin Muşmal’ın Osmanlı arşiv belgelerinden aktardığına göre, Seydişehir merkezine yaklaşık on kilometre uzaklıktaki Gökhüyük’ün çevresi bütünüyle sularla kaplandı. Köylülerin bir bölümü civardaki akrabalarına gitti. Bazıları yaylalarda “cerke” adı verilen kulübelere taşındı. Bu iki yoldan da yararlanamayanlar için köyün yüksek kesimindeki evler barınak oldu. Akşam kayığa binip köye geçmelerinin sebebi buydu.

Suberde ile Susuz’da önce alçakta kalan evleri su bastı. Buradaki aileler daha yüksek yaylalara çekildi. Taşağıl’da da yerleşim su altında kaldı. Kısecik, Bağra, Kuran, Yukarı Karaviran ve Orta Karaviran’da ise zarar, kapı eşiğinden önce tarlada görüldü. Ekilmiş tohumlar çürüdü. Meralar su altında kalınca hayvanlara yem bulmak da güçleşti. Böylece barınacak evi olan aileler bile ertesi hasada nasıl ulaşacakları sorusuyla karşılaştı.

Bir yıl önce çekilen telgraf
Seydişehir’in felakete ilişkin ilk uyarılarından biri 26 Mayıs 1910 tarihini taşıyor. O sırada Beyşehir Gölü kıyılarında taşkın yaşanmış, Saray Boğazı’ndaki kanallar suyu yeterince boşaltamayınca Seydişehir tarafında da bazı araziler sular altında kalmıştı. Kaymakamlık, Konya Vilâyeti’ne çektiği telgrafta hem yardım istedi hem de Konya Ovası Sulama Projesi kapsamında Suğla Gölü’nün bütünüyle kurutulup kurutulmayacağını sordu. Köylülerin itirazını İstanbul’a kadar taşıyacak sözler bu telgraftaydı: “Bir mahalli ihya için diğer mahalli imha.” Bir yeri kalkındırırken başka bir yerin geçim kaynaklarının yok edilmesinden kaygı duyuluyordu.

Telgrafın ardından Saray Boğazı’nın tahliye kanalları açıldı ve ekim mevsiminden önce Suğla’nın seviyesi düştü. Ancak suyun aşağıya bırakılması bu kez Konya Ovası’ndaki köyleri vurdu. Ticaret ve Nafıa Nezaretinin daha sonra verdiği bilgiye göre Dedemoğlu, Bakırlı, Alemdar, Küçükköy ve Şatır çevresinde arazileri su bastı, toplam 12 ev yıkıldı. Gelen şikâyetlerin ardından boğaz 1911 başlarında yeniden kapatıldı. Aşağıdaki köyleri korumak için tutulan su, bu defa Suğla çevresinde birikiyordu.

Heyet geldiğinde ikinci taşkın başlamıştı
İlk taşkının zararını incelemek üzere görevlendirilen heyet çalışmalarını tamamlayamadan ikinci taşkınla karşılaştı. 22 Nisan 1911’de tamamlanan rapor, 29 Nisan’da Dâhiliye Nezaretine gönderildi. Heyetin bildirdiğine göre su seviyesi gözlem sırasında günde yaklaşık dört santimetre yükseliyor; Saray Boğazı’ndaki kanallar, gelen suyu boşaltmaya yetişemiyordu. Heyet, suyun Hotamış yönüne aktarılması için kanal açılmasını istedi. Vilâyet ayrıca projeyi yürüten şirketin çalışmalarının tarafsız uzmanlarca incelenmesini talep etti.
Suğla’ya ulaşan başka akarsular da kabarmıştı. Bu nedenle Beyşehir Gölü’nün kapaklarının kapalı tutulması Seydişehir köylerini korumaya yetmedi. Köylülerin yaşadığı sonuç, mühendisler ve idareciler arasındaki yazışmalardan daha kesindi: Gökhüyük’e kayıkla ulaşılabiliyor, Aşağı Karaviran halkı başka bir köyde barınıyor, ovadaki bazı çiftlik binalarının sudan yalnızca direkleri görünüyordu.

Gökhüyük için ayrılan para ile halka ulaşan yardım
Yardım kayıtları, Gökhüyük halkının geçimini nasıl sağlamaya çalıştığını da gösteriyor. İlk taşkının ardından sulama projesinde çalıştırılması düşünülen 65 erkekten 17’sine iş bulunabildi. İaşe hesabına giren 152 kişiden geriye kalan 135 kişi için, kişi başına günde 40 para üzerinden ayda 4.050 kuruş ayrılması kararlaştırıldı. Bu kayıttaki 152 kişi yardım hesabına, 1911’deki yaklaşık 205 kişi ise barınmak için yer değiştirenlere ilişkin. İki sayı taşkının farklı aşamalarını anlatıyor.

İkinci taşkından sonra ihtiyaç daha da büyüdü. Konya Vilâyeti, 18 Haziran 1911 tarihli mazbatada Seydişehir, Beyşehir ve Bozkır kazalarında açıkta kalanların barınması ve beslenmesi için toplam 304.976 kuruş gerektiğini bildirdi. Bu rakam üç kazanın hesaplanan ihtiyacıydı. Köylülerin eline ne zaman ne kadar para geçtiğini anlamak için sonraki yazışmalara bakmak gerekiyor.

Nitekim Temmuz 1912’de, inceleme heyetinin raporundan bir yıldan fazla zaman sonra, Seydişehir ve Beyşehir’den hâlâ yardım isteniyordu. Kaza idare meclisleri bu kez hiç olmazsa “ekmek parası” gönderilmesini talep etti. 25 Ağustos 1912 tarihli cevapta bile havale için gereken evrak görüşülüyordu. Gökhüyük’te akşamları yapılan kayık yolculuğu, felaketin en çarpıcı görüntüsü olarak kayda geçti. Ama taşkının ne kadar sürdüğünü en iyi anlatan belge belki de bu son yazışmadır: Su yükseldikten bir yıl sonra köylülerin sofrası hâlâ resmî yazışmaların konusuydu.

Kaynakça
* Hüseyin Muşmal, “XX. Yüzyılın Başlarında Beyşehir Gölü ve 1910–1911 Yılları Büyük Taşkın Hadiseleri”, Türkiyat Araştırmaları Dergisi, sayı 23, 2008, s. 219–262. Seydişehir köylerindeki hasar için özellikle s. 244–245, yardım yazışmaları için s. 250–252, yerleşimlerin konumu için Harita 2. Makalenin tam metni
* Seydişehir Kaymakamlığının 26 Mayıs 1910 tarihli telgrafı: Osmanlı Arşivi, BOA, DH.MUİ, 97/-2, 11, lef 3–4. Gökhüyük için iaşe ve istihdam kararları: BOA, DH.MUİ, 96/-2, 6, lef 3, 5, 7, 13; MV, 141/57. Künyeler Muşmal’ın 101 ve 103 numaralı dipnotlarından aktarılmıştır.
* 1911 inceleme raporu ve 1912 yardım yazışmaları: BOA, DH.İD, 25/15, özellikle lef 4–8 ve 32–35. Haberde belgelerin içeriği Muşmal’ın yayımladığı inceleme üzerinden kullanılmıştır.
Haber fotoları için Hüseyin İriltiler Hocamıza Teşekkürler
