Seydişehir’in Çavuş’unda Bir İlim Merkezi: Şeyh Memiş Efendi’nin Bilinmeyen Hikâyesi

Bugün Seydişehir’in Çavuş Mahallesi’nde bulunan mütevazı bir türbe, yaklaşık iki asır önce Anadolu’nun önemli ilim ve tasavvuf ağlarından birinin merkezlerinden birine uzanan dikkate değer bir hikâyeyi saklıyor.

Türbede yatan isim, halk arasında Hoca Memiş Efendi veya Hacı Memiş Efendi, ilmî kaynaklarda ise Muhammed Kudsî el-Bozkırî adıyla tanınan XIX. yüzyıl âlim ve mutasavvıfıdır.

Akademik araştırmalar Memiş Efendi’nin yalnız bir tarikat şeyhi olmadığını ortaya koyuyor. O, klasik Osmanlı medrese eğitimi almış, Arap dili ve belâgat üzerine eser yazmış, müderrislik yapmış, öğrenciler yetiştirmiş ve hayatının son döneminde Seydişehir’in Çavuş yerleşiminde bir medrese ile kütüphane meydana getirmiş bir Osmanlı âlimiydi.

Üstelik öğrencileri ve ailesinden yetişen isimler aracılığıyla oluşturduğu ilmî gelenek Seydişehir’den Konya’ya, oradan Anadolu’nun farklı şehirlerine kadar uzandı.

Aliçerçi’den başlayan hayat

İsmail Bilgili’nin aile kaynakları, icazetnameler ve erken dönem biyografik metinlerden yararlanarak hazırladığı araştırmaya göre Memiş Efendi 1784 yılında Bozkır’ın Aliçerçi köyünde dünyaya geldi.

Asıl adı Muhammed veya Mehmed’di. Babasının adı Mustafa, annesinin adı Halime olarak kaydediliyor. Bölgede Muhammed isminin halk arasındaki kullanım biçimlerinden biri nedeniyle zamanla “Memiş” adıyla tanındı.

Aynı kaynak Memiş Efendi’nin İsa ve Ali adında iki kardeşi bulunduğunu belirtiyor. Bu bilgi Çavuş tarihini anlamamız açısından son derece önemli. Çünkü kardeşi İsa Efendi daha sonra Çavuş’a yerleşmişti.

Memiş Efendi’nin hayatının son döneminde Çavuş’u seçmesinin arkasında bu aile bağlantısının bulunduğu anlaşılıyor. (Isamveri⁠)

Hadimî geleneğinden yetişti

Memiş Efendi’nin eğitim hayatı sıradan bir köy hocasının eğitiminden çok daha kapsamlıydı.

Akademik çalışmalarda onun hocaları arasında Hadimî geleneğinden gelen âlimler, Karacahisarlı hocalar, Alanya ve Ödemiş çevresinden müderrisler zikrediliyor.

İsmail Bilgili’nin araştırmasına göre hoca zincirinde Seyyid Ahmed el-Hâdimî, İbrahim el-Bozkırî el-Karacahisârî, Muhammed b. İbrahim el-Karacahisârî, Alanyalı Muhammed Şükrü Burhanzâde ve Ödemişli Hasan Kudsî Efendi gibi isimler bulunuyor. Araştırma ayrıca Memiş Efendi’nin Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî çevresiyle bağlantısını da ele alıyor. (Isamveri⁠)

Nakşibendî-Hâlidî geleneğine ilişkin akademik literatür de Muhammed Kudsî Bozkırî’yi Anadolu’daki Hâlidîliğin erken temsilcileri arasında gösteriyor ve mezarının Seydişehir’in Çavuş köyünde bulunduğunu açıkça kaydediyor. (Isamveri⁠)

Onun gerçek kimliğini gösteren belge: 1820 tarihli eseri hâlâ duruyor

Memiş Efendi hakkındaki belki de en dikkat çekici belge, kendi kaleminden çıkan bir eserin günümüze ulaşmış olmasıdır.

Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi’nde Kadriye Yılmaz tarafından yayımlanan akademik araştırma, Memiş Efendi’ye ait Risâle-i İsti‘âre isimli eseri bilim dünyasına ayrıntılı biçimde tanıttı.

Eser bugün İran’ın Kum şehrindeki Âyetullah el-Uzmâ Maraşî Necefî Kütüphanesi koleksiyonunda bulunan 1490 numaralı mecmua içerisinde yer alıyor.

Beş varaklık eser 1235/1820 tarihinde yazılmıştır.

Daha da önemlisi, çalışma yalnız eserin varlığını bildirmekle kalmıyor; risalenin transkripsiyonlu metnini ve yazma sayfalarının görüntülerini de yayımlıyor. (DergiPark⁠)

Memiş Efendi ne anlatıyordu?

Risalenin konusu klasik İslâm belâgatının önemli meselelerinden isti‘âre, yani mecaz ve benzetme sanatıdır.

Memiş Efendi eserinde Cürcânî, Sekkâkî, Kazvînî ve İsâmüddin el-İsferâyînî gibi klasik belâgat âlimlerinin görüşlerini tartışıyordu.

Bu ayrıntı onun tarihî portresini önemli ölçüde değiştiriyor.

Çünkü Memiş Efendi yalnızca halka vaaz veren bir şeyh değil; klasik Arapça ilimlerini bilen, medrese öğrencilerine yönelik belâgat metni hazırlayan yüksek medrese kültürüne mensup bir müderristi. (DergiPark⁠)

Seydişehir’e uzanan en önemli öğrenci: Hacı Abdullah Efendi

Memiş Efendi tarihinin Seydişehir açısından en önemli halkalarından biri Seydişehirli Hacı Abdullah Efendidir.

Hacı Abdullah Efendi, Memiş Efendi’nin öğrencisi ve tasavvuf yolundaki devamcılarından biri oldu.

Akademik kaynaklarda Memiş Efendi’nin halifeleri arasında Seydişehirli Abdullah Efendi açık biçimde sayılıyor. (Isamveri⁠)

Böylece XIX. yüzyıl Seydişehir dinî ve ilmî tarihinin iki önemli şahsiyeti arasında doğrudan bir hoca-talebe bağı ortaya çıkıyor:

Muhammed Kudsî (Memiş Efendi) → Seydişehirli Hacı Abdullah Efendi.

Bu ilişkinin önemi yalnız tasavvufla sınırlı değildir. Her iki isim de medrese eğitimi ile tasavvuf terbiyesini birlikte sürdüren bir eğitim modelini temsil etmektedir.

Önce Seydişehir’e, sonra Çavuş’a

Memiş Efendi’nin hayatının son safhası doğrudan Seydişehir coğrafyasında geçti.

İsmail Bilgili’nin araştırmasına göre Memiş Efendi çeşitli ilmî faaliyetlerinden sonra Seydişehir’e geldi ve burada öğrencisi Hacı Abdullah Efendi’nin yanında yaklaşık beş ay kaldı.

Ardından kardeşi İsa Efendi’nin daha önce yerleştiği Çavuş’a geçti.

Burada hayatının belki de Seydişehir tarihi açısından en önemli faaliyetlerinden birini gerçekleştirdi:

Çavuş’ta medrese kurdu.

Çevre köylerden öğrenciler buraya gelmeye başladı.

Kaynaklar ayrıca Memiş Efendi’nin bir kütüphane oluşturduğunu bildiriyor. Böylece bugünkü Çavuş, XIX. yüzyılın ortalarında yalnız bir kırsal yerleşim değil, çevresindeki gençlerin eğitim gördüğü bir ilim ve irşad merkezi haline gelmişti. (Isamveri⁠)

Bugün türbenin olduğu yerde bir zamanlar medrese vardı

Memiş Efendi’nin Çavuş tarihindeki önemini ortaya koyan en çarpıcı bilgilerden biri defin yeriyle ilgilidir.

Biyografik kaynaklarda Memiş Efendi’nin ölümünün ardından Çavuş’taki medresesinin yanına defnedildiği aktarılıyor.

Bu bilgi doğruysa bugün Memiş Efendi Türbesi’nin bulunduğu alan yalnızca tarihî bir mezarlık değildir.

Burası aynı zamanda XIX. yüzyıl ortalarında faaliyet gösteren Memiş Efendi Medresesi’nin yerleşim alanıdır.

Dolayısıyla Çavuş’ta yapılacak yeni bir tarih, mimarlık veya arşiv çalışmasının yalnız türbeye değil eski medrese alanına, su yapılarına, kütüphaneye, mezarlara ve çevredeki eski yapı izlerine de yoğunlaşması gerekiyor.

28 Ekim 1852: Çavuş’ta sona eren bir hayat

Akademik biyografiler Memiş Efendi’nin 1852 yılında Çavuş’ta vefat ettiğini kaydediyor.

İsmail Bilgili’nin verdiği tarih 14 Muharrem 1269 / 28 Ekim 1852dir.

Başka akademik çalışmalarda da Muhammed Kudsî’nin 1784–1852 tarihleri arasında yaşadığı ve Seydişehir’in Çavuş kasabasında vefat ederek buraya defnedildiği belirtiliyor. (Isamveri⁠)

Böylece Çavuş, yalnız hayatının son durağı değil; kurduğu medrese, yetiştirdiği öğrenciler ve mezarı nedeniyle Memiş Efendi geleneğinin kalıcı merkezi haline geldi.

Türbesi ölümünden yıllar sonra yapıldı

Seydişehir Belediyesi’nin yayımladığı bilgilerde Memiş Efendi’nin vefatından 13 yıl sonra türbesinin inşa edildiği aktarılıyor. Bugün yapı Seydişehir’in tarihî-kültürel mirası içerisinde Memiş Efendi (Mehmed Kudsî) Türbesi adıyla kayıtlıdır. (Seydişehir Belediyesi⁠)

Seydişehir Kaymakamlığı’nın kayıtları da Çavuş Mahallesi’ndeki yapıyı açık biçimde Memiş Efendi Türbesi olarak tanımlıyor. (seydisehir.gov.tr⁠)

Hatta Memiş Efendi’nin adı bugün Çavuş’un günlük coğrafyasında yaşamaya devam ediyor: Seydişehir Belediyesi kayıtlarında “Çavuş Mahallesi Memiş Efendi Caddesi” adı kullanılıyor. (Seydişehir Belediyesi⁠)

Bir menkıbe ile tarihî belge aynı şey değil

Memiş Efendi etrafında zaman içerisinde çok sayıda menkıbe oluştu.

Bunların en bilineni, türbe yapılırken mezarın açıldığı ve bedeninin bozulmadığının görüldüğüne ilişkin anlatıdır. Bu rivayet Seydişehir Belediyesi’nin tanıtım metninde de aktarılmaktadır. (Seydişehir Belediyesi⁠)

Ancak tarihçilik açısından burada önemli bir ayrım yapılması gerekir.

Bu tür anlatılar inanç ve menkıbe geleneğinin parçasıdır. Osmanlı arşiv belgesi veya çağdaş bir görgü tanığının doğrulanmış kaydı bulunmadıkça bunları tarihî olaylarla aynı kanıt seviyesinde değerlendirmek doğru değildir.

Memiş Efendi’nin gerçek tarihî önemini ortaya koymak için zaten menkıbelere ihtiyaç yoktur.

Çünkü elimizde 1820 tarihli kendi eseri, akademik biyografiler, icazet zincirleri, öğrencileri ve Çavuş’taki medrese faaliyetine ilişkin kayıtlar bulunuyor.

Seydişehir’den Anadolu’ya yayılan bir öğrenci ağı

Memiş Efendi’nin etkisi Çavuş sınırları içinde kalmadı.

Akademik çalışmalar onun öğrencileri ve ailesi üzerinden oluşan ilmî geleneğin Anadolu’nun farklı bölgelerine yayıldığını gösteriyor. Bunlardan biri Akseki’nin Çimi köyünde faaliyet gösteren Boşnakzâde Hacı Mehmet Efendi idi. Yakın tarihli akademik araştırmada bu şahıs, Seydişehir’in Çavuş köyünde medfun Memiş Efendi’nin Çimi halifesi olarak tanımlanıyor. (DergiPark⁠)

Bu kayıt son derece önemlidir.

Çünkü Çavuş’taki küçük bir medresenin etkisinin Torosların ötesine, Akseki çevresine kadar uzandığını gösteriyor.

Ailesinden de çok sayıda âlim yetişti

Memiş Efendi’nin ilmî etkisi oğulları ve torunlarıyla devam etti.

Özellikle oğlu Muhammed Bahaeddin Efendi, Konya’da müderrislik ve irşad faaliyetlerini sürdürdü.

Daha sonraki kuşaklarda aileden yetişen isimler Konya’nın eğitim, hukuk ve medrese hayatında etkili oldu. Ahmed Ziya Efendi üzerine yapılan akademik araştırma da dedesi Memiş Efendi’yi 1784’te doğup 1852’de Seydişehir’in Çavuş kasabasında vefat eden, medrese merkezli bir ilim ve irşad geleneği oluşturan şahsiyet olarak anlatıyor. (Isamveri⁠)

Bu açıdan Memiş Efendi’nin Çavuş’taki medresesi, daha sonraki kuşaklarda Konya’ya uzanan bir ulema ailesinin başlangıç noktalarından biri olarak da değerlendirilebilir.

Seydişehir Belediyesi de onu “manevi mimarlar” arasında gösteriyor

Seydişehir Belediyesi tarafından yayımlanan “Seydişehir’in Manevi Mimarları” adlı çalışmada Seyyid Harun Veli, Memiş Efendi ve Hacı Abdullah Efendi birlikte ele alınıyor.

Belediyenin tanıtımında kitapta bu isimlerin hayatları, ilmî ve tasavvufî kişilikleri, eserleri ve türbeleri hakkında ayrıntılı bilgilere yer verildiği belirtiliyor. (Seydişehir Belediyesi⁠)

Bu üç ismin birlikte değerlendirilmesi tesadüf değildir.

Seyyid Harun Veli şehrin Orta Çağ’daki kuruluş ve dinî hafızasını temsil ederken, Memiş Efendi ile Hacı Abdullah Efendi XIX. yüzyılda Seydişehir ve çevresinde yeniden güçlü bir medrese-tasavvuf ağı oluşturmuştur.

Çavuş’un altında hâlâ araştırılmayı bekleyen bir tarih var

Memiş Efendi konusunda pek çok şey biliniyor; ancak cevap bekleyen sorular daha da heyecan verici.

Çavuş’taki medrese tam olarak neredeydi?

Medresenin vakfı var mıydı?

Kaç odası bulunuyordu?

Hangi köylerden öğrenciler geliyordu?

Kütüphanesindeki kitaplar ne oldu?

Kardeşi İsa Efendi ve ailesi Osmanlı nüfus defterlerinde bulunabilir mi?

Medrese Osmanlı’nın resmî eğitim veya vakıf kayıtlarına girdi mi?

Memiş Efendi’nin ölümünden sonra Çavuş’taki eğitim faaliyetlerini kim devam ettirdi?

Türbenin inşası ve daha sonraki şadırvan için İstanbul’dan yardım geldi mi?

Bu soruların cevapları Başkanlık Osmanlı Arşivi, Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi, nüfus defterleri, şer‘iyye sicilleri, Hurûfât defterleri ve ailede kalan icazetnamelerde aranmalıdır.

Çavuş için önemli bir kaynak uyarısı

Araştırmalarda özellikle dikkat edilmesi gereken bir ayrıntı da var.

Konya bölgesinde Çavuş adı taşıyan birden fazla tarihî yerleşim bulunmaktadır. Hüyük/Kıreli bölgesindeki Çavuş ile Seydişehir Çavuş zaman zaman birbirine karıştırılabilmektedir.

Örneğin Kıreli’nin 1845 tarihli temettuat defterleri arasında geçen ML.VRD.TMT.d 10226 numaralı Çavuş kaydı, Kıreli/Hüyük çevresindeki Çavuş’a aittir; Memiş Efendi’nin yaşadığı Seydişehir Çavuş için doğrudan delil olarak kullanılamaz. Kıreli araştırmasındaki köy dizisi bu coğrafî ayrımı açık biçimde gösteriyor. (DergiPark⁠)

Bu ayrım yapılmadığında Memiş Efendi tarihi içerisine başka bir Çavuş’un Osmanlı kayıtlarını yanlışlıkla ekleme riski doğmaktadır.

Çavuş yalnız bir türbeye değil, kayıp bir medrese tarihine sahip

Bugün Çavuş’tan geçenlerin gördüğü Memiş Efendi Türbesinin arkasında çok daha geniş bir tarih bulunuyor.

Bir Osmanlı müderrisi…

1820’de yazılmış bir belâgat eseri…

Seydişehirli Hacı Abdullah Efendi’ye uzanan hoca-talebe ilişkisi…

Çavuş’ta kurulan medrese…

Çevre köylerden gelen öğrenciler…

Bir kütüphane…

1852’de medresesinin yanına yapılan defin…

Ve sonraki kuşaklarda Anadolu’ya yayılan ilmî bir gelenek…

Bu yönüyle Şeyh Memiş Efendi Türbesi yalnız ziyaret edilen tarihî bir mezar değildir.

Çavuş’ta bugün izi büyük ölçüde kaybolmuş XIX. yüzyıl Osmanlı medrese ve ilim merkezinin ayakta kalan en güçlü hatırasıdır.

Seydişehir tarihinin bundan sonraki önemli çalışmalarından biri, Memiş Efendi’nin türbesini anlatmanın ötesine geçerek Çavuş Medresesi’ni, kütüphanesini, öğrencilerini ve Osmanlı belgelerindeki izlerini yeniden ortaya çıkarmak olmalıdır.

Çünkü eldeki akademik veriler bize şimdiden şunu söylüyor:

XIX. yüzyılın ortalarında Seydişehir’in Çavuş’u, yalnız küçük bir Anadolu köyü değildi; çevresine ilim ve tasavvuf eğitimi veren bir merkezdi